Додека повеќето меѓународни медиуми се фокусираат на повлекувањето на САД и НАТО од Авганистан, во заднината на неодамнешните настани стои огромната човечка цена. Реалноста е дека Авганистанците платија огромен дел од таа цена, не само поради начинот на кој дојде до повлекувањето, туку едноставно како резултат на над дводецениската интервенција, што досегнува многу подалеку од инвазијата предводена од САД во 2001 година.
Меѓутоа, во исто време, продолжува уште еден долг момент во светот на геополитиката надвор од Авганистан. Момент што е неразделно поврзан со начинот на кој размислуваме за меѓународниот поредок, вмешаноста на Западот и она што им следува на обата.
Еден од големите митови од втората половина на 20 век е дека човештвото некако „успеало“ да изгради „либерален меѓународен поредок“. Тој се темели на силната посветеност на најмоќните западни нации од една страна и премолчаната согласност на нелибералните држави од друга страна. Поредокот наводно е заснован на правила, на меѓународно право и им овозможи на помалите земји да функционираат со нечепнат суверенитет.
Иако може да се тврди дека имаше многумина што се обидоа да го зајакнат меѓународното право во функција на меѓународните односи, да се тврди дека некогаш навистина постоел таков поредок – или да се инсистира на тоа дека во голема мера, масовно, целосно се применува од западните земји – па, тоа едноставно не е точно. Постојат голем број примери што покажуваат поинаку, и не треба премногу да барате за да ги најдете.
Поимот за еднополарен свет, каде што либералниот меѓународен поредок базиран на правила, заснован на меѓународното право, во суштина е основниот организациски принцип на меѓународните односи, едноставно не е реален. Тоа е лоша вест. Добрата вест, сепак, е дека доволен број луѓе што веруваат дека ова треба да биде основниот принцип на кој се засноваат меѓународните односи, беа доволни за да се направи разлика во светот. Но како што минува времето, сѐ помалку се оние на моќни позиции што сѐ уште длабоко веруваат во принципот на меѓународното право. И додека расте вакуумот во она што го сочинува меѓународниот поредок, двете големи сили – Кина и Русија – продолжуваат не само да го оспоруваат, туку и даваат алтернативи за постојниот систем.
Реалноста е дека меѓународниот поредок веќе неколку децении не е ни сличен на нешто „еднополарно“. Долга низа години живееме во мултиполарен свет. Има и такви што го поздравуваат ова, надевајќи се, веројатно, дека мултиполарниот свет ќе биде поправеден. Свет во кој моќта е порасцепкана, и потенцијално порамномерно распределена, и како резултат на тоа, сите се принудени да се соберат околу вистинската заедничка цел за светот општо. Сепак, ништо од ова не е особено веројатно, и тоа од две главни причини:
Првата е тоа што, и покрај сите огромни недостатоци, Соединетите Држави остануваат најмоќниот актер на меѓународната сцена, кој би можел – иако теоретски и многу минимално – да инсистира на идејата за вистинска заедничка цел. „Америка на прво место“ можеби беше грубиот начин на претседателот Доналд Трамп да ги изрази ставовите на американскиот естаблишмент за меѓународниот ангажман, но тој не беше сам во тоа чувство. Навистина, додека ја гледаме природата на повлекувањето на НАТО, европските политичари сфаќаат дека „заедничката цел“ не се однесува дури ни на најблиските сојузници на САД, а камоли на остатокот од светот.
Втората причина е што постои растечка конкурентска визија. Бидејќи дури и кога ќе им се посвети внимание на заедничките конфликти, како што се односите со Русија, Европа продолжува да се расцепкува наместо да биде на обединет фронт. Внатрешно, Европејците – и западњаците воопшто – се соочуваат со огромна закана однатре, која го вклучува екстремно десничарскиот популизам, и тоа ќе продолжи да му прави неверојатна штета на овој континент.
Сепак, алтернативната визија што доаѓа од Кина е уште полоша. И покрај сите антиимперијалистички говори за Западот – за кои се потребни многу одговори, без разлика дали во Авганистан, Ирак или на друго место – се чини дека недостига разбирање за тоа како може да изгледа кинескиот империјализам или, малку помалку важен, рускиот империјализам, во годините што доаѓаат. Ако може да се проголта улогата на Русија во Сирија или политиката на Пекинг кон Ујгурите, додека Западот се однесува сѐ поизолационистички, секој нов „светски поредок“ формиран врз основа на заеднички кинеско-руски императив може да изгледа многу полошо дури и од фаличниот и лицемерен поредок на денешнината.
Се разбира, многу американски сојузници разбираат дека овој нов кинеско-руски поредок е во пораст, поради што многумина во Европа и пошироко арапскиот свет градат нови врски со Пекинг и Москва. Речиси е забавно да се слуша како европските лидери продолжуваат да зборуваат за НАТО, кога членките на НАТО отворено влегуваат во алтернативни договори со Москва – без сомнение, таквиот став ќе продолжи.
Дали ние во Европа едноставно претпоставуваме дека „Америка на прво место“ за неколку години ќе се смени во „Америка за меѓународно право“? Дали го потценуваме потенцијалот за она што следува? Не треба да бидеме наивни во поглед на она што го донесоа последниве 20 години. Тоа беше период полн со недостатоци, грешки, лицемерие и многу повеќе. Но, исто така, да не бидеме наивни во врска со идејата дека каков било меѓународен поредок базиран на правила ќе дојде од Кина или Русија.
Повлекувањето на Америка од Авганистан не предизвика голем земјотрес во некој вид митски, совршен меѓународен поредок; тоа е вистина. Но тоа треба да послужи како потсетник за оние што навистина веруваат во поредок базиран на правила дека ќе мора прилично брзо да сфатат како да го избегнат новиот кинеско-руски поредок. И тој дефинитивно е причина за загриженост.
Ако размислиме што треба да значи меѓународното право на терен, или во однос на државниот суверенитет, треба да се запрашаме каде беше во случајот со Сирија и нејзиното непосредно соседство, или кога Пекинг безмилосно постапуваше со разни муслимански групи?
Како да се објасни израелската окупација на палестинските територии, која сега се опишува како „апартхејд“, или руската инвазија и анексија на Крим во 2014 година? Да не заборавиме дека Украина е членка на Советот на Европа, Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ) и Обединетите нации – па дури ни членството во овие столбови на меѓународниот поредок не може да ја заштити од руската инвазија.
Ние во Европа можеби ќе треба да научиме нешто од тоа како различните сили во арапскиот свет реагираат на точниот впечаток дека на Соединетите Држави односот спрема нивниот регион повеќе не им е приоритет. Тоа не значи дека треба да ги имитираме; напротив, многумина во арапскиот свет ги удвоија напорите да се обезбедат во светлото на предизвиците со кои се соочуваат на домашен терен, додека на меѓународно ниво градат посилни односи со Москва и Пекинг. Но во право се за една работа – препознаа дека мора да направат нешто за да го заштитат она што го сметаат за свој интерес.
Дали ние во Европа го препознавме тоа?
