За да ја почувствувам таа архитектура и од перспектива на обичен корисник, ја инсталирав и унгарската апликација VÉSZ – јавно достапна алатка на унгарската служба за управување со катастрофи, која постои од 2013 година, а од 2020 работи во проширена верзија со известувања според локација, говорна поддршка и режим со висок контраст за корисници со оштетен вид (BM OKF, 2026; BM OKF, 2020).
Токму таа непосредна споредба меѓу она што таму функционира како рутина и она што кај нас сè уште се третира како ад хок комуникација, отвора едно непријатно, но нужно прашање: дали Македонија навистина има систем за рано предупредување, или има само законски фрагменти, институционални делови и медиумски импровизации? Бидејќи кога ризиците растат – шумски пожари, поплави, екстремни временски појави, индустриски несреќи – државата мора да биде способна не само да „знае“ дека доаѓа опасноста, туку и брзо, јасно и доверливо да ја пренесе пораката до граѓаните.
Тука треба да бидеме прецизни. Во Македонија правна основа постои. Законот за управување со кризи јасно утврдува дека системот се организира заради превенција, рано предупредување и справување со кризи; законот предвидува и информирање и тревожење на населението преку Центарот за управување со кризи, како и воспоставување централен комуникациско-информациски систем со единствен број за повикување Е-112, кој треба да функционира 24 часа, седум дена во неделата (Закон за управување со кризи, чл. 1, 38, 39 и 40). И официјалната страница на ЦУК денес потврдува дека 112 е активен како единствен број за итни случаи и дека институцијата има 24/7 оперативна координациска улога (ЦУК, 2026).
Но, токму тука почнува институционалниот лавиринт. Затоа што постоењето законска обврска не е исто што и постоење функционална архитектура. Законот кажува дека ЦУК треба да ја предупредува популацијата, но не ни покажува јавна, лесно проверлива и технолошки модерна архитектура преку која тоа предупредување се испорачува како брза, гео-таргетирана, повеќејазична и порака адресирана преку повеќе канали.
Наместо тоа, во јавноста со години доминира практика во која предупредувањето лесно се сведува на изјави, прес-конференции, медиумски апели или објави што стигнуваат нерамномерно. Тоа не е безначајно, но не е ни исто со современ систем за јавно предупредување.
Унгарија, пак, нуди поинаква лекција. По катастрофите и институционалните слабости што ги оголија настаните од претходната деценија, таа ја донесе својата клучна реформа преку Act CXXVIII of 2011, кој влезе во сила на 1 јануари 2012 година и постави единствен, посилен и појасно хиерархиран систем за управување со катастрофи.
Европската комисија и официјалните унгарски извори го опишуваат овој модел преку централната улога на National Directorate General for Disaster Management (NDGDM) во рамки на Министерството за внатрешни работи – орган кој ги обединува превенцијата, јавната информираност, координацијата, планирањето, техничкото спасување и контролата врз системот (Hungary Disaster Management Act, 2011; European Commission, 2022). Поентата не е дека унгарскиот модел е совршен, туку дека во него одговорноста не е распрсната до степен никој да не биде целосно одговорен.
Тоа е суштинската разлика. Кога една институција има недвосмислена надлежност, кога законската линија на команда е јасна и кога комуникациските канали се однапред дефинирани, државата не губи време во момент на опасност. Кај нас, пак, токму моментот на активирање често е најслабата точка: кој ја верификува опасноста, кој одлучува, кој ја формулира пораката, кој ја одобрува, кој ја испраќа и преку кој канал таа стигнува до граѓанинот? Колку повеќе овие чекори зависат од меѓуинституционално префрлање одговорност, толку повеќе раното предупредување се претвора во задоцнето известување.
Токму затоа проблемот не е само технолошки. Често кај нас постои „техно-илузија“ – уверување дека со купување на камери, дронови, софтвер или нов контролен центар автоматски ќе добиеме функционален систем.
Но, меѓународните стандарди велат нешто друго. Common Alerting Protocol (CAP) е создаден токму за да овозможи еден конзистентен алармен формат да се испраќа истовремено преку различни канали и системи; неговата предност е што ја намалува оперативната сложеност и овозможува иста, структурирана порака да се претвори во сирена, мобилно предупредување, веб-известување, медиумско известување или друг канал (OASIS CAP 1.2, 2010). Со други зборови, технологијата е силна само кога е вградена во правна и командна архитектура.
Од тука доаѓаме до проблемот на „последната милја“ – најважниот дел од секој систем. Не е доволно некој во институциите да знае дека постои закана; потребно е пораката да стигне до секој човек што е во опасност, и тоа навреме, разбирливо и без посреднички шум. Тука Унгарија повторно е понапред: VÉSZ овозможува известувања според локација, избор на типови известувања, визуелна мапа, па дури и функции за пристапност како читање на глас и висок контраст (BM OKF, 2026).
Таквите решенија не се козметика. Тие покажуваат дека предупредувањето е дизајнирано за реални луѓе – постари, лица со попреченост, возачи, посетители и граѓани кои не следат постојано телевизија или социјални мрежи.
Европскиот регулаторен развој оди токму во таа насока. Член 110 од Европскиот законик за електронски комуникации предвидува државите, кога имаат системи за јавно предупредување за непосредни или тековни големи вонредни состојби и катастрофи, тие предупредувања да се пренесуваат до засегнатите крајни корисници преку мобилни комуникациски услуги; европските документи и стандарди, паралелно, го препознаваат Cell Broadcast како клучен механизам за гео-таргетирани предупредувања (Interoperable Europe, 2026; ETSI TS 102 900, 2023).
За Македонија ова е важно не само поради европското приближување, туку и поради едноставен факт: мобилниот телефон денес е најреалниот канал за брза масовна достава на порака.
Охрабрувачки е што и кај нас има движење, но засега повеќе како најава отколку како целосна оперативна реалност. Во презентација на претставник на ЦУК на ITU форум во 2025 година беше наведено дека 112 е во функција од 2022 година, дека новата законска рамка од 27 јуни 2025 година во член 138 предвидува мобилните оператори, по барање на органот надлежен за 112, бесплатно да доставуваат јавни предупредувања за непосредни опасности и катастрофи, како и дека се подготвуваат правилник и студија за изводливост за Cell Broadcast со поддршка од ITU (Karafilovski/ITU, 2025).
Во истата презентација се наведува и дека државата планира обнова на стар сиренски систем на 278 локации и интеграција со постојни сирени (Karafilovski/ITU, 2025). Тоа значи дека потребата е препознаена. Но препознавањето не е исто што и имплементација.
Затоа, патоказот кон суштинска реформа мора да почне со институционална искреност. Прво, Македонија треба јасно да утврди кој е единствениот водечки авторитет за издавање јавно предупредување и да ја отстрани секоја оперативна двосмисленост. Второ, мора да изгради CAP-компатибилна национална платформа која ќе може една иста проверена порака да ја испорачува преку повеќе канали – сирени, мобилни предупредувања, веб, медиуми и, по потреба, апликации. Трето, мора да воведе Cell Broadcast или еквивалентно решение за гео-таргетирано предупредување, затоа што тоа е најсигурниот начин пораката да стигне и до жителите и до посетителите во погодената зона. Четврто, верификацијата на податоците треба да се забрза преку јасни протоколи, а не преку институционално чекање. И петто, системот мора редовно да се тестира со повеќејазични, кратки и јасни пораки, затоа што довербата на јавноста се гради преку повторливост, а не преку импровизација.
Во тој контекст, идејата за „AlertHub“ не треба да се сфати како уште еден технолошки бренд, туку како концепт за интеграција: право, команда, податоци, протоколи, оператори, локални власти и јавност во еден функционален синџир.
Дроновите и вештачката интелигенција можат да имаат вредна улога – особено за брза визуелна верификација кај шумски пожари или за филтрирање на лажни сигнали – но само како дополнување на системот, не како негова замена. Ниту еден алгоритам не може да ја надомести нејасната командна одговорност.
На крајот, прашањето за раното предупредување не е техничка маргина на безбедносната политика. Тоа е тест за државниот легитимитет. Граѓаните не ја мерат државата по бројот на стратегии и презентации, туку по тоа дали во момент на опасност добиле порака што стигнала навреме, била разбирлива и им помогнала да се заштитат.
Унгарската лекција не е дека треба механички да копираме туѓ модел. Лекцијата е поедноставна и подлабока: функционалниот систем не почнува од апликацијата, туку од институционалната јасност. Ако Македонија не го направи тој чекор, ќе продолжи да живее со скапа, но неповрзана архитектура. А следната криза, како и секогаш, нема да чека ние конечно да го најдеме излезот од сопствениот институционален лавиринт.
Aлександар Иванов
Извори: 1. BM Országos Katasztrófavédelmi Főigazgatóság (VÉSZ), официјална страница. 2. Hungary – European Commission, DG ECHO, national disaster management system. 3. Act CXXVIII of 2011 on disaster management. 4. Law on Crisis Management of the Republic of Macedonia (consolidated text). 5. Crisis Management Centre of North Macedonia, official portal. 6. Interoperable Europe Portal, Emergency Communication and Public Warning Systems. 7. OASIS Common Alerting Protocol Version 1.2. 8. ETSI TS 102 900 – European Public Warning System using Cell Broadcast. 9. ITU presentation by Igorce Karafilovski on public warning / cell broadcast in North Macedonia (2025).
