Доколку овие ресурси се поврзат со современото знаење и иновации, се отвора
простор за сосема нов вид научна инфраструктура во регионот. Според информациите што циркулираат меѓу експертите, токму таков концепт развива тим млади истражувачи во Скопје, предводен од повратникот од Сорбона, астрофизичарот Кирил. Дали станува збор за сериозен проект или само за визија, останува да се види.
Зошто токму лорандитот?
За да се разбере зошто научната заедница воопшто го гледа Алшар со посебен
интерес, потребно е накратко да се објасни физиката зад тоа.
Соларните неутрини се субатомски честички кои се произведуваат во јадрото на
Сонцето за време на нуклеарните реакции. Тие патуваат низ Сонцето, низ вселената и
буквално низ нашите тела — без да остават речиси никаква трага. Токму тоа ги прави
неверојатно тешки за детектирање, но и неверојатно вредни: тие се единствениот
директен прозорец кон она што се случува во самото јадро на Сонцето, место кое
никаква сонда никогаш нема да го достигне.
Лорандитот (TlAsS₂) содржи талиум — елемент со исклучително специфична особина.
Кога атомот на талиум-205 ќе апсорбира соларно неутрино, тој се трансформира во
атом на олово-205, трансформација која може да се измери со прецизни геохемиски
методи. Бидејќи лорандитот со милиони години е геолошки стабилен во Алшар, тој во
себе чува запис — еден вид природен детектор кој молчеливо ги броел соларните
неутрини уште пред да се појави цивилизацијата. Научниците го нарекуваат ова
„геохемиски детектор во реално геолошко време.”
Токму оваа особина го направи Алшар предмет на сериозно научно внимание уште во
осумдесеттите години, кога меѓународниот конзорциум го разработи концептот на
LOREX-проектот (Lorandit Experiment). Целта беше едноставна и амбициозна
истовремено: да се ископа доволно лорандит, да се изолира талиумот, и да се измери
количеството на олово-205 — со што би се добиле податоци за флуксот на соларни
неутрина во период од милиони години наназад.
Проектот никогаш не беше реализиран. Но научниот потенцијал на наоѓалиштето
никогаш не беше демантиран.
Каде е Македонија денес?
Современата наука за неутрина доживеа значаен напредок од осумдесеттите до денес
— детекторите станаа попрецизни, методите за изолација на изотопи напредуваа, а
интересот за подолгорочните соларни циклуси само се зголеми. Во таа нова рамка,
Алшар повторно станува релевантен — не како реликт од поминатата епоха, туку како
локација чии вредности денешната наука може да ги искористи подобро отколку кога и да е.
Тимот на македонски млади астрофизичари школувани на Сорбона, доколку наводите
се точни, работат на концепт кој не подразбира само ископување и анализа на
минералот, туку и изградба на постојана истражувачка инфраструктура —
лабораторија со меѓународни партнерства, која би го поставила Алшар на картата на
активни научни локации во Европа.
Амбициозно? Секако. Нереално? Се чини помалку и помалку.
АСТРА — здружение за астрономија и вселенски истражувања
Лорандит – Македонија има скапоцен минерал што светот го бара
