Таа матрица е видлива и во претходните анализи „Македонија АД: Земја каде граѓаните станаа „несакан трошок““ и „Анатомија на заборавот: како ја избришавме институционалната меморија“, каде беа означени ерозијата на институционалната меморија и моделот „наше дете“ како јадро на негативната селекција.
Проблемот е што негативната селекција не останува затворена во кадровските одлуки. Таа станува метод на владеење: ги поставува правилата, го моделира јавниот говор, ја одредува распределбата на привилегиите и постепено го претвора системот во простор каде послушноста има поголема цена од знаењето, а лојалноста повисока вредност од компетентноста. Во таков амбиент меритократијата не е потисната случајно; таа е систематски оттурната.
Во сржта на таа матрица стои и логиката на привилегирана селекција: кога политичкиот врв не се доживува како резултат на отворена конкуренција, институционален интегритет и меритократско докажување, туку како производ на затворени кругови и акумулирани предности, тогаш се слабее легитимитетот на реформскиот говор уште на самиот почеток. Од таква почетна нерамнотежа потоа никнува и двојниот стандард — строгост за другите, толеранција за сопствената позиција.
- I. Високото образование како полигон за асиметрични критериуми
Дебатата за високото образование денес е симптом на поширок проблем. Јавноста слуша за „квалитет“, „стандард“ и „реформа“, но зад таа лексика лесно може да се скрие казнен пристап кон оние што допрва треба да влезат или да напредуваат во системот. Кога строгите критериуми не се придружени со поддршка, преодни механизми и еднаква примена, реформата престанува да биде развојна политика и се претвора во селективно дисциплинирање — логика што јасно ја отвора и анализата „Казни со камери на патишта полни со дупки“.
Најпроблематично е кога системот бара од новите генерации стандарди што не важеле или фактички не важат за оние што веќе се на врвот на хиерархијата. Тогаш критериумите не се инструмент на правична селекција, туку алатка за зацементирање на постојниот распоред на моќ. Наместо да отвора простор за извонредност, таквиот модел создава академска клима во која младите се туркаат кон зависност, формализам и тактичка послушност.
Универзитетот не може да се обновува со јазик на казна. Универзитетот бара симетрични правила, научна инфраструктура, пристап до бази, финансиска поддршка, менторство и јасно раздвојување на академската евалуација од политичката волја. Без тоа, зборот „реформа“ станува параван зад кој се репродуцира истата затворена логика што со години ја разорува довербата во јавните институции.
Доказ за оваа затворена логика е фактот што најстрогите критериуми ќе важат исклучиво за оние кои допрва доаѓаат или се трудат да напредуваат. Архитектите на овој систем, оние кои се „амнестирани“ со веќе стекнатите звања, сега ќе седат во комисиите и ќе бидат факторот за „лиценцирање“ на новите истражувачи. Институционалниот апсурд кулминира кога професори чија кариера е плод на семејни врски — каква што е академската генеза на премиерот градена во сенка на својот татко, на истата катедра каде што дипломира, магистрира и докторира — ќе ги избираат помладите колеги барајќи им светски импакт фактор.
- II. Деградацијата на професиите не е реторичка грешка, туку политичка техника
Јавниот говор на власта не е стилска случајност. Кога академската заедница, наставниците, културните работници, администрацијата, синдикатите или јавните службеници се третираат како проблематични групи што мора да бидат „спуштени на земја“, тогаш не станува збор само за груб политички тон. Станува збор за техника на владеење во која професионалниот авторитет се обезвреднува за полесно да се наметне политичка доминација.
Овој механизам е опасен токму затоа што е едноставен: најпрво се генерализира, потоа се стигматизира, а на крај се оправдува кратењето на права, стандард или автономија. Така јавноста се навикнува на идејата дека знаењето е привилегија, организираниот труд е пречка, а критичката стручност е сомнителна. Тоа е директен удар врз општествената интелигенција — не како метафора, туку како реален процес на деморализирање на групите што го носат институционалниот товар.
Оваа политичка техника најдобро се демаскира низ личниот однос на премиерот, кој неодамна брутално ја етикетираше академската заедница изјавувајќи: „Тие сакаат да работат еден ден во неделата. Сакаат плата 120-150.000 денари, а не сакаат еден труд да напишат годишно“. Истиот корпоративен, суров наратив се пресликува и врз работниците: кога работникот бара минимално достоинство, Владата се пере од одговорност велејќи дека е „само фацилитатор“, а кога треба да се почитува Општиот колективен договор, отворено уценува дека условот е синдикатот да се согласи да се тргне делот за плати.
Последиците се далекусежни. Прво, младите луѓе добиваат порака дека вложувањето во знаење и професионален интегритет нема институционална награда. Второ, искусните професионалци се туркаат во цинизам, замор или повлекување. Трето, државата сама си го подрива човечкиот капитал, а потоа истата таа слабост ја претставува како аргумент за уште повеќе контрола. Тоа е круг на самопроизведена деградација.
III. Кога стекнатите права стануваат променлива категорија, правната држава почнува да се распаѓа
Секоја власт што релативизира колективни договори, поткопува договорни обврски или ја претвора правната сигурност во предмет на дневна преговарачка сила испраќа многу јасна порака: дека граѓанинот и вработениот не се субјекти на право, туку објекти на политичка аритметика. Тоа е суштински опасно, затоа што правната држава не се распаѓа само со драматични удари; таа се распаѓа и кога стекнатите права се третираат како привремена милост.
Начелото iura quaesita non tolluntur овде не е академски украс, туку потсетник дека државата мора да биде предвидлива и веродостојна. Во моментот кога институциите почнуваат да сигнализираат дека договорите важат само додека им се политички удобни, се создава средина во која лојалноста кон јавната служба се заменува со недоверба, а јавниот сектор со чувство на привременост и пониженост.
Таквата политика не создава штедење, туку институционална ерозија. Таа не носи стабилност, туку ја јаде одвнатре: демотивира, одлева кадар, го урива чувството за правичност и ја претвора државата во место каде правилата се доживуваат како алатка на сила, а не како заеднички договор.
- IV. Управувањето со кризи открива дали постои држава или само комуникациска фасада
Кризните настани се тест што не може да се одглуми. Тогаш станува видливо дали институциите поседуваат капацитет за координација, самокорекција и преземање одговорност, или постои само комуникациски апарат кој брзо ја менува нарацијата, но бавно ја поправа реалноста.
Зрелата власт не се брани со ПР. Зрелата власт учи од пропустите, ги менува процедурите и создава гаранции дека слабостите нема да се повторуваат.
Кога, напротив, кризата се третира претежно како проблем на слика и впечаток, институциите се празнат од суштинска одговорност. Наместо реформа се нуди впечаток на акција; наместо институционално учење — медиумско управување со штетата.
Еклатантен пример за ова управување со штета се трагедијата во клубот „Пулс“ и случувањата во Кочани. Додека Романија по пожарот во „Колектив“ преживеа политички земјотрес и призна системска одговорност, нашата држава се фокусираше исклучиво на перфидно префрлање на вината. За власта, кризата не е повод за одговорност, туку параван за институционален инженеринг кој носи брз профит, манифестиран преку скандалозната рефундација на 49,2 милиони евра на најбогатите компании со поништувањето на солидарниот данок.
Заклучок
Ако негативната селекција стане норма, институциите почнуваат да личат на систем што ги казнува токму оние луѓе од кои зависи неговиот опстанок. Универзитетот се претвора во место на асиметрични барања, јавниот говор во средство за деградација на професиите, а правната сигурност во променлива категорија. Тоа не е модернизација. Тоа е организирано слабеење на државниот капацитет.
Кога на ваков модел ќе му се додаде и впечатокот дека самиот врв е производ на привилегирана селекција, тогаш кризата на легитимитет станува уште подлабока. Затоа суштинското прашање не е дали ни требаат реформи, туку какви реформи и во чија корист. Ако правилата се строги само надолу, ако критиката се користи за понижување наместо за подобрување и ако правата се условни кога треба да се заштедат политички трошоци, тогаш државата не гради авторитет — државата произведува алиенација.
Знаење, работа, доблест — без тие три вредности секоја политика ризикува да остане само реторика. А кога реториката ќе го замени институционалниот интегритет, на крајот не добиваме поефикасна држава, туку постудена, посиромашна и подлабоко недоверлива јавна сфера.
Александар Иванов
