На обично парче хартија, со неколку повлекувања на синиот молив на советскиот лидер Јосиф Сталин, британскиот премиер Винстон Черчил спроведе цинична Realpolitik — брутална трговија со судбините на милиони луѓе на Балканот. Но, додека светската јавност овој настан главно го анализира преку мемоарите на самите големи сили, за македонскиот народ, а особено за Македонците од егејскиот дел на Македонија, овој таен пазар го означи почетокот на една од најголемите национални катастрофи во дваесеттиот век.
На масата во Кремљ, Винстон Черчил директно му се обратил на Јосиф Сталин со зборовите:
„Моментот беше погоден за бизнис, па му реков: „Ајде да се договориме за нашите работи на Балканот. Вашите армии се во Романија и Бугарија. Имаме интереси, мисии и агенти таму. Не дозволувајте да се судираме со други цели во ситници. Што се однесува до Британија и Русија, како би било за вас да имате деведесет проценти доминација во Романија, ние да имаме деведесет проценти од гласот во Грција, а да се снаоѓаме педесет-педесет за Југославија?“
Додека овој предлог се преведувал на руски јазик, Черчил на половина лист хартија ги испишал процентите и му ги турнал на советскиот лидер. Листот ја содржел следнава поделба:
- Романија: Советски Сојуз – 90%, Останатите – 10%
- Грција: Велика Британија (во соработка со САД) – 90%, Советски Сојуз – 10%
- Југославија: 50% – 50%
- Унгарија: 50% – 50%
- Бугарија: Советски Сојуз – 75%, Останатите – 25%
Сталин го зел својот син молив, направил голема ознака (штиклирање) и без збор го вратил листот. По тешката тишина што настанала, самиот Черчил почувствувал грижа на совеста и рекол:
„Не може ли да се смета за прилично цинично ако се чини дека сме се справиле со овие прашања, толку судбоносни за милиони луѓе, на таков небрежен начин? Ајде да го запалиме листот хартија.“
На ова, Јосиф Сталин ладнокрвно го сопрел и му одговорил:
„Не, задржете го вие.“
Иако во деновите што следеа британскиот министер за надворешни работи Антони Идн и советскиот министер Вјачеслав Молотов дополнително ги коригираа процентите за Бугарија и Унгарија на 80% во корист на Москва, судбината на јужниот дел на Балканот остана запечатена. Со доделувањето на 90% британско влијание во Грција, егејскиот дел на Македонија автоматски беше препуштен во рацете на британската империјална сфера и нејзините локални десничарски, монархофашистички сојузници во Атина.
За да се разбере вистинската трагична тежина на овој фамозен договор, тој мора да се согледа низ призмата на македонското национално прашање и масовното, самопрегорно учество на Македонците во антифашистичката војна и последователната Граѓанска војна во Грција во периодот од 1941 до 1949 година. Уште од самите почетоци на фашистичката окупација во 1941 година, Македонците под Грција масовно се вклучија во редовите на вооружениот отпор. Вербата дека со уривањето на фашизмот конечно ќе се стави крај на децениската денационализација, теророт на диктаторскиот режим на Јоанис Метаксас и бруталното негирање на македонскиот јазик и идентитет, ги мотивираше илјадниците македонски борци да станат главниот столб на партизанското движење во Костурско, Леринско, Воденско и низ цела Егејска Македонија.
Македонците ги формираа своите Славјаномакедонски народноослободителни фронтови (СНОФ), а подоцна и Народноослободителната војска, кои со сопствена крв ја плаќаа слободата на теренот. Тие цврсто веруваа во сојузничките идеали за правото на самоопределување на сите народи, свечено запишани во Атлантската повелба. Но, додека македонските партизани херојски крвавеа по балканските планини, во октомври 1944 година во Москва, големите сили веќе купуваа и продаваа.
Години подоцна, во 1956 година, Черчил јавно ќе ја потврди лојалноста на Сталин кон овој пазар пред американскиот новинар Сајрус Лео Сулцбергер, кажувајќи му ги следниве зборови:
„Сталин никогаш не ми го прекрши зборот. Се согласивме за Балканот. Јас реков дека може да ги има Романија и Бугарија; а тој рече дека можеме да ја имаме Грција… Тој потпиша парче хартија. И никогаш не го прекрши зборот. Ние ја спасивме Грција на тој начин. Кога влеговме во 1944 година, Сталин не се мешаше.“
По завршувањето на Втората светска војна, наместо ветената слобода и признавање на националните права, македонското население во Грција се соочи со т.н. „Бел терор“. Монархофашистичкиот режим во Атина, потпрен на британските воени трупи и американската финансиска помош, започна брутална кампања за ликвидација на секаков прогресивен отпор. Договорот од Варкиза од февруари 1945 година, со кој левичарските сили се согласија да го предадат оружјето, за Македонците значеше целосен прогон. Македонските села беа палени, илјадници луѓе беа затворани, мачени и праќани во логорите на смртта на островите Макронисос и Јура, а употребата на македонскиот јазик повторно беше строго казнувана.
Во такви тешки услови, со цел да се спаси од физичко уништување, македонскиот народ во егејскиот дел во 1945 година го формираше Народноослободителниот фронт (НОФ). Кога во 1946 година внатрешните социјални и политички тензии ескалираа во крвавата Грчка граѓанска војна, Македонците повторно масовно застанаа на првата линија на фронтот во рамките на Демократската армија на Грција (ДАГ). Во клучните битки на Грамос и Вич, повеќе од половина од борбените редови беа соодветно составени од македонски борци. Нивниот идеализам и пожртвуваност беа огромни — се формираа македонски училишта на ослободената територија, се печатеа весници на македонски јазик и за првпат по децении се слушна слободниот македонски збор.
Сепак, целата оваа херојска борба беше однапред осудена на пропаст поради тајниот пазар со процентите од 1944 година. Москва строго се придржуваше до ветувањето дадено на Винстон Черчил дека Грција е британска интересна сфера и дека Советскиот Сојуз нема да се меша. Во јануари 1945 година, за време на затворениот разговор со бугарскиот комунистички лидер Георги Димитров, Јосиф Сталин отворено ја осуди воената авантура на комунистите во Атина, нагласувајќи дека раководството на отпорот залудно смета на Црвената армија да се спушти кон Грција, бидејќи тоа нема да се случи. Додека Велика Британија и Соединетите Американски Држави испраќаа најмодерно оружје и напалм-бомби за грчката владина војска, македонските и грчките партизани беа оставени изолирани и жртвувани на олтарот на големите сили.
Крајот на војната во 1949 година ја донесе најголемата национална и хуманитарна катастрофа за Македонците од Егејска Македонија. Поразот на Демократската армија на Грција резултираше со масовен егзодус на стотици илјади луѓе кои беа принудени засекогаш да ги напуштат своите родни огништа. Најболниот дел од оваа трагедија беше евакуацијата и прогонството на децата бегалци. Околу 30.000 македонски деца, на возраст од 2 до 14 години, беа откорнати од рацете на своите мајки и распрскани низ земјите од Источна Европа и Советскиот Сојуз, далеку од својата татковина.
Ова крваво етничко чистење, кое засекогаш ја промени демографската слика на Егејска Македонија, беше директна последица на цинизмот кој започна со синиот молив на Јосиф Сталин и салфетката на Винстон Черчил. „Непослушниот документ“ од октомври 1944 година можеби беше само мала и неважна епизода за британските и советските дипломати, но за македонскиот народ тој остана крвав декрет кој со децении ја запечати националната трагедија, прогонството и борбата за човекови права која трае до денешен ден.
д-р Ицо Најдовски Перин
