Разликата меѓу тие два моменти открива многу повеќе од различните стилови или протокол за двајца американски претседатели. Таа ја открива всушност и трансформацијата на целиот меѓународен поредок.
Кога Никсон патуваше во Кина во 1970-тите, светот се наоѓаше во крута студеновоена архитектура доминирана од две нуклеарни суперсили. Вашингтон и Пекинг, и покрај идеолошката спротивставеност, делеа заеднички страв од советскиот експанзионизам.
Кина се чувствуваше директно загрозена по граничните судири со Москва во Централна Азија и на Далечниот Исток. Истовремено, Соединетите Држави разбраа дека евентуалното потчинување или стратешко неутрализирање на Кина од страна на Советскиот Сојуз драматично би ја променило глобалната рамнотежа на сили на штета на американските интереси.
Токму затоа таа средба носеше историска тежина — беше стратешка во најдлабоката смисла на зборот. Таа беше внимателно подготвена, втемелена врз долгорочно геополитичко размислување и осмислена да ја преобликува самата архитектура на глобалната моќ.
Никсон подоцна ќе ја нарече „неделата што го промени светот“.
Посетата на Трамп не носи таква историска тежина.
Овој самит не произлегува од стратешка самодоверба, туку од геополитичка несигурност. Делува тактички, импровизирано и реактивно. Речиси и да нема докази за сериозна долгорочна подготовка. Во традиционалната самитска дипломатија, цели дипломатски апарати со месеци тивко договараат рамки пред лидерите воопшто да застанат пред камерите. Договорите најчесто се обликувани уште пред претседателите да пристигнат.
Наместо тоа, денес гледаме избрзани преговори, итни трговски консултации и обиди во последен момент да се создаде впечаток на дипломатски импулс. Дури и забрзаните средби меѓу кинеските претставници и американските трговски функционери носат јасен печат на импровизација, а не на сериозна државничка стратегија.
Тоа е важно, затоа што состојбата на дипломатијата често ја открива состојбата на самата моќ.
А американската моќ денес повеќе не ја проектира истата сигурност како некогаш.
Трамп пристигнува во Пекинг не како претставник на неспорна хегемонија што самоуверено му диктира услови на остатокот од светот, туку како лидер на држава сè повеќе заробена меѓу надворешната пренапрегнатост и внатрешната фрагментација.
Бескрајните војни, растечкиот долг, економската нестабилност, политичката поларизација и ерозијата на институционалната доверба денес многу повеќе ја дефинираат американската состојба отколку триумфализмот што доминира по падот на Советскиот Сојуз.
Зад церемонијалната раскош на оваа посета се крие многу подлабока геополитичка реалност: центарот на тежината во светската политика постепено се поместува од атлантскиот кон евроазискиот простор.
И никаде таа трансформација не станува повидлива отколку во кризата околу Иран и поширокото преобликување на Западна Азија.
Војната со Иран сè повеќе открива нешто што многу западни стратези упорно одбиваат јавно да го признаат: границите на воената супериорност во мултиполарен свет.
Она што првично во делови од Вашингтон и Европа се претставува како уште една контролирана кампања за притисок, изолација и слабеење на регионален противник, денес почнува да произведува сосема спротивен ефект. Иран не се распаѓа. Неговиот политички систем опстојува. Воената инфраструктура останува во голема мера недопрена. Неговата способност за одвраќање не исчезнува. Регионалното влијание, напротив, дополнително се зацврстува.
Најважно од сè — Техеран ја задржува контролата врз еден од најстратешките морски премини во светот: Ормускиот теснец.
Токму оваа реалност потенцијално ја менува идната геополитичка архитектура на целиот регион.
Со децении, безбедносниот поредок во Персискиот Залив почива врз една централна претпоставка: дека американската воена доминација гарантира стабилност, ги обезбедува енергетските текови и ги штити заливските монархии.
Но последните настани почнуваат сериозно да ја разнишуваат таа верба.
Сè повеќе држави од Заливот тивко заклучуваат дека американските бази на нивна територија можеби повеќе не претставуваат заштита, туку стратешка ранливост и потенцијални цели. Тие разбираат неколку непријатни вистини истовремено: Иран нема да исчезне, неговиот ракетен арсенал останува оперативен, неговото стратешко трпение е недопрено, а Вашингтон нема ниту неограничен капацитет ниту политичка волја за бесконечна ескалација.
Како резултат на тоа, под површината започнува тивка, но длабока регионална прекомпозиција.
Арапските држави од Заливот сè повеќе ја разгледуваат можноста за прагматично приближување кон Иран — не од идеолошка блискост, туку затоа што геополитичката реалност не им остава многу други опции. Тие разбираат дека Техеран останува трајна географска, демографска и воена реалност. И уште поважно — дека Соединетите Држави повеќе не можат бесконечно да ја гарантираат старата безбедносна архитектура на регионот.
Токму оваа психолошка промена може да се покаже како поважна од секој поединечен воен судир.
Затоа што моментот кога регионалните актери престануваат да веруваат во трајна американска надмоќ е моментот кога темелите на постстуденовоениот блискоисточен поредок почнуваат да се распаѓаат одвнатре.
Последиците одат далеку подалеку од Западна Азија.
Една од најмалку дискутираните — но потенцијално најтрансформативни — последици се однесува на иднината на поморската моќ и глобалните трговски патишта. Ако Иран покаже дека контролата врз стратешките теснеци може да стане средство за израмнување на силите против многу помоќни армии, тогаш и други држави внимателно ја изучуваат истата логика.
Веќе се појавуваат дискусии во Југоисточна Азија за поголема контрола врз клучните морски коридори како Малаканскиот теснец. Тоа сигнализира нешто многу подлабоко: претпоставките врз кои со децении почива глобализацијата и неоспорната западна поморска доминација повеќе не изгледаат недопирливи.
Со други зборови, правилата што ја регулираат светската трговија по Втората светска војна влегуваат во период на длабока нестабилност.
И токму тука се појавува една од најголемите историски иронии на современиот свет.
Истата Кина која Западот со децении ја претставува како револуционерна и опасна сила, денес сè повеќе се позиционира како еден од најсилните бранители на суверенитетот, територијалниот интегритет и принципите вградени во Повелбата на ОН и Вестфалскиот мир.
Пред само неколку децении, ова би звучело апсурдно.
Западот долго време се претставува како чувар на „меѓународниот поредок заснован на правила“, додека Кина се прикажува како авторитарна и ревизионистичка сила. Но денес, токму Пекинг постојано зборува за немешање, суверена еднаквост меѓу државите и отпор кон операции за промена на режими, додека голем дел од западните влади отворено го заобиколуваат меѓународното право кога тоа станува пречка за нивните геополитички цели.
Оваа контрадикција повеќе не поминува незабележано во глобалниот Југ.
Низ Азија, Африка, Латинска Америка и Блискиот Исток сè повеќе се шири перцепцијата дека Западот бара почитување на правила кои самиот повеќе не ги почитува.
Косово. Ирак. Либија. Сирија. Превентивни војни. Хуманитарни интервенции. Санкции. Селективно признавање на суверенитет. Селективна моралност.
Со текот на времето, законитоста станува подредена на политичка „легитимност“ дефинирана од западните интереси.
А кога законитоста станува условна — целиот меѓународен поредок почнува да се распаѓа одвнатре.
Последиците не остануваат само надворешнополитички.
Колапсот на почитта кон меѓународното право постепено се пресликува и внатре во самите западни општества. Сè повеќе луѓе во Европа и Америка веруваат дека законите се применуваат селективно, дека демократските процедури важат само кога произведуваат „прифатлив“ исход, а институциите функционираат како политички инструменти наместо како неутрални арбитри.
Оттука произлегуваат популизмот, недовербата кон елитите, длабоката општествена фрустрација и политичката поларизација што денес го потресуваат Западот.
Затоа кризата повеќе не е само геополитичка.
Таа станува цивилизациска.
Со децении Западот се претставува како „цивилизирана градина“ опкружена со опасна „џунгла“. Но денес сè поголем дел од светот токму Западот го доживува како дестабилизирачка сила — подготвена да руши држави, да менува режими, да применува двојни стандарди и селективно да ги толкува сопствените правила.
Иронијата е речиси болна.
Таканаречената „градина“ постепено ги напушта сопствените принципи, додека државите што некогаш беа претставувани како дел од „џунглата“ денес многу поконзистентно зборуваат за суверенитет, немешање и меѓународна законитост.
И токму во тоа лежи вистинската тежина на посетата на Трамп на Пекинг.
Тој не пристигнува како лидер на цивилизација сигурна во својата иднина, туку како претставник на систем кој сè појасно чувствува дека поредокот што му овозможува глобална доминација по Студената војна почнува да се распаѓа.
Историјата постојано покажува дека империите стануваат најнепредвидливи токму во моментот кога сфаќаат дека светот повеќе не се движи според нивните правила.
Анита Гибсон
