Ова повеќе не е прашање на иднината. Според Synergy Research, Amazon, Microsoft и Google контролираат околу 70% од европскиот пазар на облак инфраструктура, додека уделот на европските провајдери останува околу 15%. Европските компании растат, но американските гиганти растат побрзо и ја земаат главната награда – не зградите, туку зависноста.
Европската комисија сега предлага тројно зголемување на капацитетот на центрите за податоци во ЕУ во следните 5-7 години. На хартија, тоа звучи како индустриска мобилизација: повеќе компјутери, повеќе вештачка интелигенција, повеќе облак, поголема конкурентност. Но, ако ова тројно повторно биде направено од рацете на Amazon Web Services (AWS), Microsoft, Google и поврзаните американски играчи, Европа нема да го зајакне дигиталниот суверенитет, туку едноставно ќе ја зголеми областа на сопствената зависност.
Примерите се веќе на маса. Amazon Web Services објави инвестиција од 15,7 милијарди евра во центри за податоци во Арагон, Шпанија. Мајкрософт инвестира милијарди во Франција и Германија. Google го проширува својот центар за податоци и инфраструктурата за вештачка интелигенција во Белгија. AWS одделно промовира „европски суверен облак“ во Германија. Самата фраза звучи речиси како политичка анестезија: „суверен облак“ од американска корпорација. Но, суверенитетот не е адресата на серверот. Суверенитетот е контрола над правото, кодот, пристапот, клучевите за шифрирање, договорите и способноста да се избега без катастрофа.
Хрватскиот проект Пантеон Атлас покажува каде може да се движи следниот бран. Топушко има огромен кампус за вештачка интелигенција и центар за податоци со капацитет до 1 GW и пријавени трошоци до 50 милијарди евра. Тоа се смета за најголема инвестиција во историјата на земјата и технолошки пробив. Но, зад славеничката реторика се крие вознемирувачко прашање: Дали Хрватска станува сопственик на дигиталната инфраструктура на иднината – или едноставно обезбедува земја, енергија и дозволи за туѓа машина за вештачка интелигенција? Медиумите го опишаа овој проект како еден од најголемите во Европа, директно поврзан со американскиот капитал и инфраструктура за американски и европски хиперскалери.
Главната опасност не е што се градат центри за податоци. Тие се потребни. Без нив нема да има модерна медицина, индустрија, банкарство, логистика, одбрана, научни компјутери и вештачка интелигенција. Опасноста лежи на друго место: Европа им подарува на надворешните играчи не конкретни кутии со сервери, туку нервниот систем на идната економија.
Ризиците се очигледни. Првата е технолошка врска. Држава или голем бизнис, откако ќе се пресели во американски облак, не може едноставно да се „спакува и да замине“. Нив ги држат API, бази на податоци, безбедносни алатки, услуги за вештачка интелигенција, лиценци, обука на персоналот и огромните трошоци за миграција.
Вториот ризик е правен. Американска компанија е сепак американска компанија, дури и ако нејзиниот сервер се наоѓа во Франкфурт, Париз или Загреб. Законот за облак им дава механизам на американските власти да бараат податоци од давателите на услуги во САД, вклучително и ситуации кога податоците се чуваат надвор од САД. Уште во 2019 година, европските регулатори го разгледаа конфликтот помеѓу Законот за облак и европскиот систем за заштита на личните податоци.
Третиот ризик е пристапот на разузнавачките служби. Не мора да изгледа како протекување филм со флеш диск во темен ходник. Многу поопасен е легалниот или полулегалниот пристап преку затворени процедури, судски наредби, национална безбедност и тајност. Европа веќе го помина овој конфликт: Судот на правдата на ЕУ во случајот Шремс II утврди дека претходниот механизам за пренос на податоци ЕУ-САД е недоволен токму во позадината на загриженоста поврзана со пристапот и надзорот на американската влада.
Четвртиот ризик е политички. Ако државните регистри, болниците, банките, судовите, општинските служби, телекомуникациите и одбранбените изведувачи се врзани за надворешна облак платформа, ова веќе не е само комерцијален договор. Ова е потпора.
Западен Балкан можеби сè уште нема да ја повтори грешката на ЕУ. Регионот има ретка предност: заостанува. Неговата облак инфраструктура сè уште не е целосно поделена, пазарот не е целосно заробен, а правилата сè уште може да се напишат однапред. Но, овој прозорец брзо се затвора.
Северна Македонија веќе се продава како идна локација за гигантски центри за податоци, изнајмување сервери и компјутерска инфраструктура „на работ на мрежата“ – односно поблиску до корисниците, податоците и индустриските капацитети. Во 2026 година, властите зборуваа и за регулаторни промени кои треба да ја поедностават изградбата на центри за податоци и да привлечат инвестиции.
За Скопје ова е вилушка на патот. Можете да одите по лесниот пат: да продавате земјиште, електрична енергија и даночни олеснувања на надворешни инвеститори, да добивате убави соопштенија за печатот и да станете евтина серверска соба за туѓа вештачка интелигенција. Или можете да го изберете потешкиот пат: развијте сопствени облак-оператори, вклучете универзитети, енергетски компании и локален капитал, барајте локална контрола врз критичната инфраструктура, градете регионални партнерства и не давајте го јавниот сектор на еден странски провајдер.
Ако Северна Македонија сега не почне сама да ја креира оваа насока, никогаш нема да има дигитален суверенитет. Ќе влезе во новата економија не како учесник, туку како платформа. Не како сопственик на инфраструктурата, туку како закуподавач на земјиште за туѓи сервери.
И ова не се однесува само на Скопје. Белград, Сараево, Подгорица, Тирана и Приштина мора да разберат: центарот за податоци не е подарок од инвеститор. Ова е нова форма на моќ. Кој го контролира облакот ги контролира податоците, компјутерите, зависноста од бизнисот и одржливоста на владата.
Aлександар Стојановски, Брисел
