Како климатските промени и векторите ја менуваат епидемиологијата на заразните болести

Во медиумите честопати читаме за нови случаи на Западнонилска треска, Лајмска болест, денга или некое друго заразно заболување што го пренесуваат комарци, крлежи или други вектори. Таквите вести неретко предизвикуваат загриженост, а понекогаш и непотребен страв.

Целта на овој текст е да објасни како функционираат болестите што се пренесуваат со вектори, зошто некои инфекции се појавуваат кај нас, а други не, како климатските промени влијаат врз нивната епидемиологија и, пред сѐ, како правилно да го процениме реалниот ризик.

Неодамнешната хоспитализација на двајца пациенти со Западнонилска треска повторно го привлече вниманието на јавноста кон болестите што се пренесуваат преку вектори – комарци и крлежи. Ваквите вести секое лето отвораат слични прашања: Дали ризикот се зголемува? Дали климатските промени придонесуваат за појава на нови болести? Треба ли да бидеме загрижени?

Одговорите не се едноставни, но едно е сигурно: болестите што се пренесуваат со вектори се меѓу најдинамичните заразни болести на денешницата.

Нивната појава зависи од сложена интеракција помеѓу причинителот, векторот, животинските резервоари, човекот и животната средина. Кога само една алка во тој синџир ќе се промени – температурата, влажноста, распространетоста на комарците или крлежите, миграцијата на птиците, начинот на користење на земјиштето или движењето на населението – може да се промени и ризикот од појава на болеста.

Токму затоа современата епидемиологија се занимава со прашањата кој се разболел, зошто болеста се појавила токму таму, токму тогаш и дали постојат услови да се појават нови случаи.

Во Македонија, како и во поширокиот регион, најголемо епидемиолошко значење имаат Западнонилската треска, Лајмската болест, лајшманиозата и Конго-кримската хеморагична треска. Покрај нив, внимателно се следат и денгата, чикунгуњата, инфекцијата со вирусот Зика и маларијата, кои засега речиси исклучиво се јавуваат како увезени случаи, но чие значење постепено расте поради глобализацијата, интензивниот меѓународен сообраќај и ширењето на инвазивните видови комарци.

За да ги разбереме овие заболувања, најнапред треба да разбереме како функционира нивниот природен циклус.

Во епидемиологијата, вектор е жив организам што го пренесува причинителот на заразна болест од еден домаќин на друг.

Најважни вектори за човекот се:

• комарците;

• крлежите;

• песочните мушички;

• болвите;

• вошките;

• некои видови муви.

Важно е да се нагласи дека векторот не е причинител на болеста, туку нејзин преносител. Комарецот не ја „создава“ Западнонилската треска, ниту крлежот ја „создава“ Лајмската болест. Тие само овозможуваат микроорганизмот да премине од природниот резервоар до човекот.

Затоа, присуството на комарци или крлежи само по себе не значи дека постои опасност од заразување. За да се појави болест, неопходно е истовремено да бидат исполнети повеќе услови.

Повеќето инфекции што се пренесуваат со вектори не се одржуваат благодарение на човекот.

Тие природно циркулираат помеѓу векторите и различни животински видови – птици, глодари, кучиња или други цицачи – кои претставуваат природни резервоари на инфекцијата.

Човекот најчесто е случаен домаќин. Тој се инфицира кога ќе влезе во овој природен циклус, но во најголем број случаи не учествува во неговото понатамошно одржување.

Ова е една од најважните карактеристики на болестите што се пренесуваат со вектори. За разлика од грипот, малите сипаници или ковид-19, кај кои човекот е главниот извор на инфекцијата, овде природата ја има главната улога.Токму затоа контролата на овие болести не се заснова само на лекување на заболените, туку и на следење на векторите, животинските резервоари и факторите на животната средина.

Една од најчестите заблуди е дека климатските промени „создаваат“ нови заразни болести. Тоа не е точно.

Климатските промени не создаваат нови болести. Тие ги менуваат условите во кои постојните болести можат да се појават, да опстанат и да се шират.

Повисоките температури, поблагите зими и подолгите топли сезони можат да ја продолжат активноста на комарците и крлежите, да овозможат ширење на нивниот ареал и да го зголемат периодот во кој е можно пренесување на инфекциите.

Но, климатските промени се само една алка во сложениот синџир. Подеднакво важни се урбанизацијата, промените во користењето на земјиштето, глобалните патувања, трговијата, миграцијата на животните и човековото однесување.

Затоа, проценката на ризикот никогаш не смее да се темели само на еден фактор.

Culex (кулекс-комарци)                             Западнонилска треска

Aedes (тигарести и др. комарци)                Денга, чикунгуња, Зика

Ixodes (тврди крлежи)                               Лајмска болест

Hyalomma (тврди крлежи)                         Конго-кримска хеморагична треска

Phlebotomus (песочни мушички)                Лајшманиоза

Оваа табела покажува дека еден ист вектор може да пренесува повеќе различни заболувања, а истовремено различни заболувања можат да зависат од сосема различни еколошки услови. Затоа, секоја инфекција има свои специфични епидемиолошки карактеристики.

Западнонилската треска е најчестата вирусна болест што ја пренесуваат комарците во Европа. Во Македонија, како и во соседните земји, во последните години речиси секое лето се регистрираат поединечни случаи или помали групирања на заболени. Поради тоа, таа има најголемо епидемиолошко значење меѓу инфекциите што се пренесуваат преку комарци во нашиот регион.

Иако секој нов случај природно привлекува внимание, важно е да се знае дека појавата на заболени лица не значи автоматски дека постои епидемија. Во најголем број години станува збор за очекувана сезонска појава, чиј интензитет зависи од временските услови, бројноста на комарците и активноста на вирусот во природата.

Како се одржува вирусот во природата?

Западнонилскиот вирус природно циркулира помеѓу дивите птици и комарците од родот Culex. Птиците се главниот природен резервоар на вирусот. Кога комарец ќе цица крв од инфицирана птица, вирусот се размножува во неговиот организам. При следниот убод, комарецот може да го пренесе вирусот на друга птица, а понекогаш и на човек или коњ.

Човекот и коњот, меѓутоа, претставуваат таканаречени „слепи домаќини“ (dead-end hosts). Тоа значи дека кај нив концентрацијата на вирусот во крвта е премногу ниска за да зарази нов комарец. Со други зборови, човекот може да се инфицира, но не учествува во понатамошното ширење на вирусот.

Ова е причината поради која Западнонилската треска не се пренесува од човек на човек во секојдневниот живот.

Како изгледа болеста?

Кај околу 80% од инфицираните лица инфекцијата поминува без никакви симптоми. Кај приближно 20% се развива лесна, самоограничувачка болест со температура, главоболка, малаксаност, болки во мускулите и зглобовите, а понекогаш и со исип. Само кај помалку од 1% од инфицираните се развива тешка невроинвазивна форма – менингитис, енцефалитис или акутна флакцидна парализа. Овие форми се значително почести кај постарите лица, имуно-супримираните пациенти и лицата со хронични заболувања.

Токму затоа, кога во медиумите ќе се извести за хоспитализиран пациент, треба да се има предвид дека станува збор за многу мал дел од сите инфекции што се случиле во популацијата.

Во Македонија Западнонилската треска се јавува сезонски, најчесто од јули до октомври, со врв во август и септември. Тоа е период кога популацијата на комарците е најбројна, а условите за циркулација на вирусот се најповолни.

Поединечни случаи не се неочекувани. Она што внимателно се следи е нивниот број, географската распределба, евентуалното групирање и дали тие се вклопуваат во очекуваната сезонска динамика.

Повисоките температури и подолгите топли сезони можат да го продолжат периодот на активност на комарците и да го забрзаат размножувањето на вирусот во нивниот организам.

Но, тоа не значи дека секоја потопла година автоматски ќе донесе повеќе заболени.

Бројот на случаи зависи од истовременото дејство на повеќе фактори: температурата, врнежите, бројноста на комарците, присуството на инфицирани птици, човечката изложеност и ефикасноста на мерките за контрола на векторите.

Затоа, прогнозите мора да бидат претпазливи и да се темелат на систематски надзор, а не на поединечни временски појави.

Што можеме да направиме?

• Да користиме репеленти при престој на отворено, особено во самрак и ноќе.

• Да носиме облека со долги ракави и ногавици кога престојуваме во подрачја со многу комарци.

• Да поставуваме заштитни мрежи на прозорците и вратите и, по потреба, да користиме инсектицидни средства во затворен простор.

• Да ги отстраниме садовите и местата каде се задржува вода околу домовите, бидејќи тие претставуваат погодни места за размножување на комарците.

• Да ги следиме препораките на здравствените власти и локалните служби за контрола на комарците.

Подеднакво важни се организираниот епидемиолошки и ентомолошки надзор и навремените мерки што ги спроведуваат институциите за јавно здравје.

Најголема претпазливост треба да покажат:

• лицата постари од 60 години;

• пациентите со хронични кардиоваскуларни, бубрежни и метаболни заболувања;

• имуносупримираните лица;

• лицата што професионално или рекреативно долго престојуваат на отворено во вечерните часови.

Ако Западнонилската треска е пример за заболување кај кое екологијата има главна улога, тогаш Лајмската болест најдобро покажува колку е важно навременото препознавање на инфекцијата.

Таа е најчестата болест што ја пренесуваат крлежите во Европа и претставува значаен јавно-здравствен проблем и во Македонија. За разлика од Западнонилската треска, каде најголемиот дел од инфекциите остануваат непрепознаени, кај Лајмската болест раната дијагноза овозможува речиси секогаш успешно лекување и спречување на доцните компликации.

Причинител е бактеријата Borrelia burgdorferi sensu lato, која природно циркулира помеѓу крлежите од родот Ixodes и различни диви животни, пред сѐ мали глодари и некои видови птици.

Крлежот не се раѓа заразен. Тој ја стекнува инфекцијата при хранење со крв од инфицирано животно, а потоа може да ја пренесе на следниот домаќин.

Човекот, како и кај Западнонилската треска, претставува случаен домаќин и не учествува во одржувањето на природниот циклус.

Не секој убод од крлеж значи и инфекција. Најнапред, крлежот мора да биде инфициран. Понатаму, во повеќето случаи е потребно да остане прикачен за кожата најмалку 24 часа, а најчесто и подолго, за да дојде до пренесување на бактеријата.

Тоа е една од најважните практични пораки за јавноста: раното отстранување на крлежот значително го намалува ризикот од инфекција.

Најкарактеристичен ран знак е erythema migrans – црвенило што постепено се шири околу местото на убодот, најчесто во рок од неколку дена до неколку недели.

Оваа промена сама по себе е доволна за започнување на лекување и не треба да се чека лабораториска потврда.

Доколку инфекцијата не се препознае и не се лекува, во подоцнежните фази можат да бидат зафатени зглобовите, нервниот систем, срцето и, поретко, други органи.

Важно е да се нагласи дека доцните компликации денес се значително поретки отколку порано, токму благодарение на подоброто препознавање и навремената антибиотска терапија.

Во јавноста често се создава впечаток дека секој крлеж е опасен и дека по секој убод треба да се направат серолошки анализи или да се земе антибиотик.

Тоа  не е точно.

Поголемиот дел од крлежите не се инфицирани, а ниту секој инфициран крлеж не ја пренесува бактеријата.

Исто така, серолошките тестови немаат дијагностичка вредност веднаш по убодот, бидејќи антителата се создаваат по извесно време.

Лајмската болест е присутна во нашата земја со години и се регистрираат случаи секоја сезона. Ризикот е најголем во шумски и ливадски подрачја, особено во текот на пролетта и почетокот на летото, кога активноста на крлежите е најизразена.

Сепак, важно е да се знае дека крлежи има и во градските паркови, излетничките места и приградските зелени површини.

Поблагите зими и подолгите вегетациски сезони можат да ја продолжат активноста на крлежите и да придонесат за нивно ширење кон повисоки надморски височини и нови географски подрачја.

Но, и тука важи истото правило: климатските промени не ја создаваат Лајмската болест. Тие можат да ги направат поповолни условите за нејзино природно одржување.

• Да носиме долги ногавици и затворени обувки при престој во шума или висока трева.

• Да користиме репеленти на изложената кожа и облеката.

• По престој во природа внимателно да го прегледаме целото тело, особено пазувите, препоните, зад ушите и зад колената.

• Доколку се најде крлеж, да се отстрани што е можно порано со тенка пинцета, без стискање на неговото тело.

• При појава на erythema migrans или симптоми што упатуваат на Лајмска болест, без одлагање да се побара лекарска помош.

Подеднакво важни се континуираниот надзор над распространетоста на крлежите, следењето на ендемските подрачја и навременото информирање на населението од страна на службите за јавно здравје.

Посебно внимателни треба да бидат:

• шумските работници;

• ловците;

• земјоделците;

• планинарите;

• извидниците;

• рекреативците што често престојуваат во природа;

• родителите на мали деца кои играат во тревести површини.

Кога се зборува за заболувањата што ги пренесуваат инсекти, вниманието најчесто е насочено кон комарците. Многу поретко се споменуваат песочните мушички – ситни инсекти, значително помали од комарците, кои се главни преносители на паразитите од родот Leishmania.

Иако лајшманиозата е релативно ретка во Македонија, таа има важно епидемиолошко значење затоа што претставува пример за заболување чиј природен циклус зависи од сложена интеракција помеѓу векторот, животните и човекот.

Во медитеранскиот регион најважен природен резервоар се кучињата, особено оние кај кои инфекцијата не е препознаена. Во природниот циклус можат да учествуваат и диви цицачи.

Песочната мушичка при цицање крв од инфицирано животно го внесува паразитот во својот организам. При следниот убод, таа може да го пренесе на друго животно или на човек.

Повторно го гледаме истиот принцип: човекот не е двигател на природниот циклус, туку случаен домаќин.

Лајшманиозата не е една болест, туку група заболувања. Најчеста е кожната лајшманиоза, која предизвикува чир или јазол на местото на убодот и, иако може да остави лузна, обично не е животозагрозувачка.

Многу посериозна е висцералната лајшманиоза (кала-азар). Кај неа паразитот ги зафаќа слезината, црниот дроб, коскената срцевина и ретикулоендотелниот систем. Без навремено лекување, оваа форма може да има тежок, па и смртен исход.

Во нашата земја лајшманиозата се јавува ретко, но не е непозната болест. Повремено се регистрираат случаи, претежно на висцерална лајшманиоза, што укажува дека природниот циклус постои во одделни подрачја.

Во медитеранските земји, особено во некои делови на Јужна Европа, болеста е значително почеста.

Песочните мушички се чувствителни на температурата и влажноста. Порастот на просечните температури може да овозможи нивно ширење кон нови подрачја и подолга сезонска активност.

Но, како и кај сите претходни заболувања, тоа не значи дека автоматски ќе има повеќе заболени луѓе. Потребно е истовремено да бидат исполнети повеќе еколошки услови што овозможуваат одржување на природниот циклус.

• Да користиме репеленти при престој во подрачја каде има песочни мушички.

• Да носиме облека што ја покрива кожата во вечерните часови.

• Да обезбедиме заштитни мрежи на прозорците во ризичните подрачја.

• Да се грижиме за здравјето на домашните кучиња и редовно да ги контролираме кај ветеринар.

• При долготрајна температура, слабеење и зголемена слезина по престој во ендемско подрачје, да се побара лекарски совет.

Подеднакво важни се ветеринарниот надзор, ентомолошките истражувања и соработката помеѓу ветеринарните и јавно-здравствените служби.

Посебно внимателни треба да бидат:

• лицата што живеат или престојуваат во ендемски подрачја;

• ветеринарите;

• лицата што работат со кучиња;

• имуносупримираните пациенти;

• патниците во медитерански и тропски региони каде болеста е почеста.

Конго-кримската хеморагична треска е една од најтешките вирусни инфекции што ги пренесуваат крлежите. Иако во Македонија се регистрира многу ретко, нејзината сериозност бара секој случај да се третира со особено внимание.

За разлика од Лајмската болест, каде најголем дел од пациентите целосно оздравуваат, овде ризикот од тешка клиничка слика е значително поголем.

Главни преносители се крлежите од родот Hyalomma. Во природниот циклус учествуваат бројни диви и домашни животни – говеда, овци, кози, зајаци и други цицачи.

Животните обично не заболуваат тешко, но можат привремено да носат вирус во крвта, овозможувајќи негово понатамошно одржување во природата.

Човекот се инфицира најчесто по убод од инфициран крлеж или при директен контакт со крв или ткива од заразено животно. За разлика од повеќето други болести што се пренесуваат со вектори, можна е и преносливост од човек на човек при близок контакт со крв и телесни течности на заболен пациент, поради што во болнички услови се неопходни строги мерки за контрола на инфекциите.

Инфекцијата започнува нагло со висока температура, силна главоболка, болки во мускулите и изразена малаксаност.

Кај потешките случаи можат да се појават крвавења во кожата и слузниците, крвавење од гастроинтестиналниот тракт и нарушувања на коагулацијата.

Болеста бара итно болничко лекување и интензивно следење.

Во Македонија се регистрирани само поединечни случаи. Тоа значи дека ризикот за општата популација останува многу низок.

Сепак, секој нов случај претставува важен епидемиолошки настан што бара детална истрага, утврдување на местото на изложеност и следење на контактите.

Крлежите од родот Hyalomma се чувствителни на температурата и сувите климатски услови. Во некои делови на Европа нивната распространетост постепено се менува, поради што тие се предмет на внимателен ентомолошки надзор.

Тоа, меѓутоа, не значи дека автоматски ќе се зголеми бројот на заболени луѓе.

Како и кај другите болести што се пренесуваат со вектори, неопходно е истовремено да бидат исполнети повеќе услови за да дојде до пренесување на вирусот.

• Да се заштитуваме од убоди од крлежи при престој во природа.

• Да користиме ракавици при контакт со крв или ткива од животни, особено во професионални услови.

• Да не отстрануваме крлежи со голи раце.

• При појава на висока температура по убод од крлеж или по контакт со животни во ендемско подрачје, веднаш да се побара лекарска помош.

• Здравствените работници строго да ги почитуваат стандардните мерки за контрола на инфекциите.

Подеднакво важни се ветеринарниот и ентомолошкиот надзор, како и брзата епидемиолошка истрага на секој сомнителен случај.

Најголем ризик имаат:

• сточарите;

• ветеринарите;

• работниците во кланиците;

• земјоделците;

• здравствените работници кои лекуваат сомнителни или потврдени случаи;

• лицата што престојуваат во подрачја каде циркулира вирусот.

Едно здравје (One Health) е современ пристап што признава дека здравјето на луѓето, животните и животната средина е меѓусебно зависно. Кај болестите што се пренесуваат со вектори тоа е секојдневна практика. Епидемиологот, ветеринарот, ентомологот, екологот и клиничарот работат како делови од ист систем. Само така може навреме да се препознае и намали ризикот од појава и ширење на овие инфекции.

Епидемиологијата не се занимава само со болестите што веќе се присутни во една земја. Нејзина задача е и да ги препознае инфекциите кои засега се јавуваат само како увезени случаи, но би можеле да добијат поголемо значење доколку се променат еколошките и епидемиолошките услови.

Во оваа група спаѓаат денгата, чикунгуњата и инфекцијата со вирусот Зика. Заедничко за сите три заболувања е што ги пренесуваат инвазивните комарци од родот Aedes, пред сѐ Aedes albopictus, а во тропските подрачја и Aedes aegypti.

Во Македонија овие заболувања не се ендемски. Случаите што повремено се регистрираат речиси секогаш се поврзани со патување во земји каде тие се широко распространети.

Но, токму затоа тие претставуваат добар пример како глобализацијата, патувањата и климатските промени постепено ги менуваат границите на јавно-здравствениот ризик.

Ако постои заболување што најдобро ја илустрира глобалната експанзија болестите што се пренесуваат со вектори, тоа е денгата. Во последните децении нејзината географска распространетост значително се прошири, а денес повеќе од половина од светската популација живее во подрачја каде постои ризик од инфекција.

Во последните години автохтони случаи се регистрираа и во повеќе европски земји, што претставува јасен показател дека денгата повеќе не е исклучиво тропска болест.

Како се одржува вирусот?

Во урбаните средини вирусот најчесто циркулира помеѓу човекот и комарците од родот Aedes.

Ова претставува важна разлика во однос на Западнонилската треска, каде човекот е случаен домаќин. Кај денгата, во ендемските подрачја човекот може да биде извор на инфекцијата за нови комарци, што овозможува одржување на урбаниот циклус на пренесување.

Токму затоа денгата има многу поголем потенцијал за локални епидемии.

Најчесто започнува со висока температура, силна главоболка, болки зад очите, изразени болки во мускулите и зглобовите и исип.

Поголемиот дел од пациентите целосно оздравуваат.

Кај мал број заболени може да се развие тешка денга со нарушена пропустливост на крвните садови, крвавења и шок, што бара итно болничко лекување.

Во нашата земја досега се регистрирани само увезени случаи. Тоа значи дека лицата се заразиле за време на престој во тропски или суптропски подрачја.

Во моментов не постојат докази за локално пренесување.

Ширењето на Aedes albopictus во Европа е една од најважните последици од климатските и еколошките промени. Тоа не значи дека денгата неизбежно ќе стане ендемска во Македонија. Но, значи дека надзорот над инвазивните комарци станува сè поважен дел од современото јавно здравје.

• Пред патување во тропски земји да се информираме за локалните ризици.

• Да користиме репеленти и заштитна облека во текот на денот, кога Aedes е најактивен.

• Да ги отстрануваме малите резервоари со застојана вода околу домовите.

• По враќање од ризично подрачје, при појава на температура да побараме лекарска помош и да кажеме каде сме патувале.

Подеднакво важни се ентомолошкиот надзор и следењето на ширењето на инвазивните видови комарци.

• патници во тропски и суптропски земји;

• лица што професионално престојуваат во ендемски подрачја;

• туристи што долго престојуваат во природа;

• здравствени работници кои советуваат патници.

Иако станува збор за две различни вирусни инфекции, нивната епидемиологија е толку слична што има смисла да се разгледуваат заедно. И двата вируса ги пренесуваат истите комарци од родот Aedes. И кај двете заболувања, во Македонија досега се регистрирани само увезени случаи.

Главната разлика е во клиничката слика.

Чикунгуња

Најкарактеристичен симптом се силните болки во зглобовите, кои можат да траат со недели, а понекогаш и со месеци. Иако смртноста е многу ниска, болеста може значително да го наруши квалитетот на животот.

Зика

Кај повеќето луѓе инфекцијата поминува лесно или дури без симптоми. Но, инфекцијата во текот на бременоста може да предизвика сериозни вродени аномалии кај плодот. Поради тоа, главниот акцент е ставен на советувањето на бремените жени кои патуваат во ендемски подрачја.

• Да се информираме за ризиците пред патување.

• Да се заштитиме од убоди од комарци.

• Бремените жени да побараат совет пред патување во ендемски региони.

• При температура по враќање од странство, задолжително да се спомене историјата на патување. Подеднакво важни се националниот надзор и меѓународната размена на информации за појава на овие инфекции.

• патници;

• бремени жени;

• туристички работници;

• здравствени работници што советуваат патници.

Маларијата е една од најстарите и најзначајните заразни болести во историјата на човештвото. Со векови претставувала водечка причина за заболување и смрт во многу делови од светот, вклучувајќи го и Балканот.

Малкумина денес знаат дека и Македонија некогаш била ендемско подрачје за маларија.

Благодарение на организираните мерки за контрола на комарците, подобрувањето на условите за живеење и систематските јавно-здравствени активности, автохтоното пренесување е прекинато пред повеќе децении.Тоа претставува еден од најголемите успеси на превентивната медицина во нашата земја.

Причинители на маларијата се паразити од родот Plasmodium. Нив ги пренесуваат женките на комарците од родот Anopheles.

За разлика од повеќето заболувања обработени досега, кај маларијата човекот има многу поважна улога во циклусот на пренесување. Во ендемските подрачја, инфицираниот човек претставува главен извор на паразитот за комарците, кои потоа го пренесуваат на други луѓе. Затоа, маларијата има потенцијал за широко локално ширење доколку истовремено се присутни:

• паразитот,

• компетентниот вектор,

• погодните климатски услови,

• и доволен број чувствителни луѓе.

Најчести симптоми се:

• висока температура;

• треска;

• потење;

• главоболка;

• изразена малаксаност.

Некои видови, особено Plasmodium falciparum, можат брзо да доведат до тешка, животозагрозувачка болест. Поради тоа, секоја температура кај лице што неодамна престојувало во ендемско подрачје треба веднаш да побуди сомневање за маларија.

Во оваа болест, времето до поставување на дијагнозата може да биде одлучувачко.

Македонија е земја без автохтона маларија. Сепак, секоја година се регистрираат поединечни увезени случаи кај лица што престојувале во Африка, Азија или други ендемски региони.

Тоа значи дека маларијата не е исчезната од медицинската практика. Таа останува важна дијагноза кај патници со покачена температура.

Ова е едно од најчестите прашања. Кој е одговорот?

Во Македонија сè уште постојат некои видови Anopheles.

Но присуството на комарецот само по себе не значи дека ќе се врати маларијата.

За повторно воспоставување на локално пренесување потребно е истовремено да се исполнат повеќе епидемиолошки услови.

Во моментов такви услови не постојат. Затоа не постои причина за паника, но постои причина за континуиран надзор. Тоа е суштинската разлика.

• Пред патување во ендемски земји да се побара совет во патничка амбуланта.

• Да се користи антималарична хемопрофилакса.

• Да се применуваат мерки за заштита од убоди од комарци.

• По враќањето, секоја температура веднаш да се пријави на лекар, со задолжително наведување на земјата во која се престојувало.

Подеднакво важни се континуираниот епидемиолошки и ентомолошки надзор, како и одржувањето на капацитетите за рана лабораториска дијагностика.

• патници во субсахарска Африка;

• хуманитарни работници;

• воени мисии;

• бизнис-патници;

• лица што подолго престојуваат во ендемски региони.

Болестите што се пренесуваат со вектори се пример дека здравјето на човекот не може да се разгледува одделно од животните и животната средина.

Климатските промени, глобализацијата, урбанизацијата и промените во екосистемите постепено ја менуваат географијата на заразните болести.

Но тие не ја укинуваат потребата од рационална проценка на ризикот. Напротив.

Колку светот станува посложен, толку повеќе ни е потребен епидемиолошкиот начин на размислување.

За правилно да процениме што навистина претставува ризик, а што не.