Огромните планини од путер, езерата од вино и наводната забрана на кривите банани во Европската Унија ја сочинуваа митолошката заднина на британскиот дебакл со референдумот за брегзит во 2016 година. Сепак, иако многу тврдења на кампањата за излез од ЕУ беа претерани, неточни или очигледно невистинити, способноста на ЕУ самата да се изложува на потсмев не е намалена ниту десет години подоцна. Да го земеме необичниот случај на европските комесари што се жалат, незадоволни што нивните службени електрични возила не можат да ги поминат долгите 450 километри меѓу Брисел и Стразбур без запирање за полнење.
Тоа важно прашање, за кое прв извести Политико, отвора суштински дилеми. Дали на овие високо платени бирократи навистина им се потребни службени автомобили со возач? Сигурно би можеле да патуваат со воз, да летаат со авион или да возат велосипед. Употребата на електрични возила е задолжителна за службените патувања по пат. Возилата се обезбедени во согласност со политиката за намалување на емисиите од Европскиот зелен договор, која од комесарите би се очекувало да ја поддржуваат, а не да негодуваат против неа. Тогаш, зошто на претседателката на Комисијата Урсула фон дер Лаен ѝ е дозволен автомобил со бензински мотор? А најголемото прашање од сите е зошто воопшто се прават тие заморни патувања меѓу Брисел и Стразбур?
Одговорот е дека Европскиот парламент не се удостојува да функционира како кој било обичен парламент. Тој заседава во двата града, како што е предвидено со договорите. Дванаесет пати годишно комесари, службеници и стотици европратеници патуваат меѓу тие два града, што даночните обврзници ги чини десетици милиони евра. Возот што во 2023 година требаше да ги превезе европратениците во Стразбур по грешка беше пренасочен кон Дизниленд, што некои злонамерници го сметаа за сосема соодветно. Но, и покрај сите проблеми и трошоци, Франција никогаш не би дозволила Стразбур да биде заобиколен. Станува збор за национален престиж.
Таквите приказни за „возот за привилегираните“ во ЕУ ги згрозуваа британските поддржувачи на брегзитот, но изгледа не ги вознемируваат денешните гласачи на најсеверните рабови на Европа, каде што неочекувано расте обновениот интерес, па дури и ентузијазмот за ЕУ. Исланд во август ќе одржи национален референдум за продолжување на преговорите за пристапување. Во март потпиша партнерство со Брисел во областа на безбедноста и одбраната. Во Норвешка, која долго време се спротивставува на членството во ЕУ, главната конзервативна опозициска партија сега сака земјата да ѝ се приклучи на Унијата. И жителите на Фарските Острови, наводно, повторно размислуваат дали да побараат независност од Данска, членка на ЕУ.
Два заеднички фактори ги стопуваат студените северни срца. Едниот е кампањата на притисок што Доналд Трамп ја води врз Гренланд – суверена данска територија на која ѝ се закани со анексија „сакале тие или не“. Американскиот претседател, кој има претензии и кон Канада, Куба и Панама, а неодамна го киднапираше и претседателот на Венецуела, тврди дека контролата врз Гренланд, богат со природни ресурси, е неопходна за американската безбедност. Таа политика на грабеж го одразува уверувањето на Трамп во империјалната доминација на САД над западната хемисфера – она што Русите во својата сфера некогаш го нарекуваа „блиско странство“.
Агресивната дипломатија на Трамп како мразокршач ги вклучи алармите низ крајниот север. По невообичаено острите критики од лидерите на Европската Унија и НАТО, Трамп, преокупиран со својот дебакл во Иран, засега го стиши тонот – но не се откажа. Откако овој месец самиот се покани во главниот град Нук, на Џеф Ландри, специјалниот пратеник на Трамп, кој, бизарно, е и републикански гувернер на Луизијана, премиерот Јенс-Фредерик Нилсен јавно му порача дека Гренланд „не е на продажба“. Не е изненадување што американските закани ги замрзнаа соништата на Гренланѓаните за независност и ги турнаа поблиску до Данска и Европската Унија.
Укажувајќи на вториот заеднички фактор што влијае врз расположението во регионот, исландската министерка за надворешни работи Торгердур Катрин Гунарсдотир неодамна изјави дека е загрижена оти прикриеното и злонамерно руско мешање во претстојниот референдум за ЕУ во Рејкјавик би можело да ѝ помогне на кампањата против пристапувањето и да создаде исландски „момент на брегзит“. Таа предупреди дека дезинформациите и реториката преземена директно „од прирачникот на Најџел Фараж и Реформ УК“ би можеле да го изобличат исходот од референдумот.
Пошироко гледано, сè поинтензивното и дестабилизирачко натпреварување меѓу Русија, САД и Кина во стратегиски важниот и сè подостапен арктички регион го насочува вниманието на локалното население кон придобивките од припадноста на големи, мултинационални групации како Европската Унија. Исланд, како и Гренланд, нема сопствени вооружени сили и во одбраната се потпира на НАТО – што во практиката пред сè значи на САД. Но, во ерата на Трамп, тој безбедносен чадор е полн со дупки, што поголемите европски земји, вклучително и Британија, го откриваат на сопствена штета.
Членството во Европската Унија, или поточно повторното членство, стана и непријатно централно прашање на пресудните дополнителни избори во британската изборна единица Мејкерфилд на 18 јуни, што случајно се совпаѓа со годишнината од битката кај Ватерло. Кир Стармер сака да ги обнови односите меѓу Обединетото Кралство и Европската Унија. Неговите веројатни ривали за лидерската позиција, Енди Бернам, лабуристичкиот кандидат во Мејкерфилд, и Вес Стритинг, двајцата се залагаат за враќање во прегратките на ЕУ, порано или подоцна. Реформ УК сака гласањето да го претвори во пресметка околу Европа и обвинувањата дека владата ги предала гласачите. Ивлин Во можеби би го опишал тоа како враќање на брегзитот – само овојпат без хумор.
Целиот тој интерес за пристапување, повторно пристапување, приближување кон Европската Унија или одбивање на Унијата го наметнува поширокото прашање: дали Брисел му е дораснат на геополитичкиот момент? Двојните закани од исток и запад даваат единствен поттик за да се ревитализираат и реформираат неговите чесни, но со правила оковани и закоравени институции.
Засилените напори на Русија, која не успева во Украина, да ги заплаши и дестабилизира европските држави преку сајбер-напади, саботажи, атентати, дезинформации и квазивоени провокации – како неодамнешниот напад со електронско попречување врз авион на Кралското воено воздухопловство во кој се наоѓал британскиот министер за одбрана Џон Хили – оваа недела ги истакна шефицата на надзорот на ГЦХК, Ен Кист-Батлер.
„Русија секојдневно ги засилува хибридните активности против Обединетото Кралство и Европа“, изјави таа.
Европската Унија на политиката на Трамп реагираше некоординирано и претерано помирливо, иако некои национални лидери, како германскиот Фридрих Мерц, зазедоа поостар став кон Иран. Минатогодишниот трговски договор меѓу САД и Европската Унија беше понижување. Кога станува збор за поддршката на Украина, Европа главно успеа да го зачува единството соочена со агресијата на Владимир Путин и со невиденото повлекување на Трамп, иако во практична смисла најчесто прави премалку и предоцна. Што се однесува до украинската кандидатура за членство и политиката на проширување воопшто, неодамнешните резултати на Европската Унија се слаби. Земјите кандидати чекаат во редица низ Балканот и источна Европа. Турција чека уште од 1987 година.
И покрај напорите на францускиот претседател Емануел Макрон, Европската Унија сè уште е со години далеку од создавање веродостојна, автономна „европска војска“, одвоена од НАТО, во кој доминираат САД, и продолжува да потфрла кога станува збор за заедничкото производство и набавката на оружје.
Иако Урсула фон дер Лаен е вешта во тоа истовремено да држи многу работи под контрола, таа неизбежно се врти во круг. Можностите Европската Унија да се зајакне преку конечно средување на односите со Унгарија по Виктор Орбан и со отцепената Британија може да се пропуштат, попречени од вечните буџетски расправии меѓу земјите членки, националните ривалства, недостигот од политичка имагинација и хроничната тромавост на Брисел.
Надежта на граѓаните на Исланд, Гренланд и на другите пријатели на северот дека Европската Унија може да им помогне да опстанат и да напредуваат во еден поопасен свет, се надеваме, не е погрешно втемелена. Предаторите како Путин и Трамп, како и нивните сојузнички реакционерни сили, како Реформ УК, нема да ја чекаат Европа ако таа не го искористи овој момент. Тие комесари од Брисел што постојано негодуваат би требало да се качат на велосипедите.
