Барањето правосудниот испит да се полага и на албански јазик не е уште една јазична отстапка. Не е ситна промена што се затвора со превод и добра волја. Тоа е влез во јадрото на државната власт: таму каде што државата суди, казнува, штити и одлучува. Кога јазичната поделба ќе влезе во правосудството, веќе не зборуваме само за права. Зборуваме за обликот на државата.
Прашањето е едноставно: дали Македонија ќе остане една Република со еден правен поредок, или ќе се лизне кон формално една, а стварно двојна држава, со две правни и јазични општества. Паника? Не. Државна свест. Два службени гласа во судството брзо стануваат два правосудни ума, две правнички јавности, две уставотворни навики. На крај, без голема врева, една држава почнува да живее како два система под една државна завеса.
Затоа ова прашање не смее да се решава со дневна политика. Мора да се погледне кон АСНОМ. Македонската држава не е подарок од туѓа волја. Нејзиниот основачки миг е АСНОМ: не музејска слика, не датум за венци, туку чин во кој македонскиот народ првпат самостојно ја изговорил својата државна волја. Таму се поставени земјата, името, слободата, државноста и македонскиот јазик како државотворен белег. АСНОМ не е украс. Тој е завет. А завет не се менува со коалициска трговија и со уште едно „само ова“.
Ако македонскиот јазик е јазикот во кој оваа држава се основала, тој не смее да се сведе на едно од повеќе рамноправни јазични копчиња во правосудната власт. Тоа не е проширување на права. Тоа е менување на карактерот на државата.
Да бидеме јасни: секој граѓанин има право да биде разбран од својата држава и никој не смее да биде понижен поради мајчиниот јазик. Но едно е граѓанинот да има јазична заштита пред институциите, а друго е идниот носител на правна власт да не го владее правниот јазик на државата. Тука е границата.
Правосудниот испит е местото каде што знаењето станува државно овластување. Низ тој праг влегуваат идни судии, обвинители, адвокати, нотари и извршители; луѓе што утре ќе решаваат за слобода, имот, вина, чест и достоинство. Во правото зборот не е украс. Зборот е власт. Една реченица може да ослободи човек, да го осуди или, ако е погрешно разбрана, да му ја смени судбината. Затоа правда не може да се носи „со превод“. Правникот мора беспрекорно да го чита, мисли, пишува и брани правото на јазикот на кој работи правниот поредок.
Оној што не го владее македонскиот правен јазик не станува послободен ако му се отвори посебна патека. Станува зависен од преводи, посредници, туѓо толкување и политички условувања. Тоа не е еднаквост. Тоа е клиентелизам со етничко знаме. Не помагаат ни големите зборови: различност, вклученост, европски вредности. Сите звучат добро додека не се постави едно прашање: кој е заедничкиот правен јазик на Републиката? Ако одговорот стане двоен, и Републиката станува двојна.
Од тој миг правната еднаквост не се гради преку заедничко учество, туку преку одвојување. Секој добива свој јазичен ходник, свој правен круг, своја институционална навика. Тоа можеби звучи како почит кон различноста, но е сиромашна поделба на граѓаните. Држава што ја организира правната власт по етничка линија престанува да создава граѓани и почнува да создава групи што живеат една покрај друга, не една со друга.
Прво правосудниот испит. Потоа уште една постапка. Уште една комисија. Уште едно службено толкување. Секој чекор ќе се продава како мал, разумен и човечки. Но збирот ќе биде правен поредок расечен по народносна линија. Државите не се уриваат само со уставни удари. Понекогаш се уриваат со обрасци, преводи, „нема ништо страшно“, „да не драматизираме“ и „само уште ова“. Ова е токму тоа „уште ова“ што ја допира последната брана.
Судството не е дом на култура, простор за политичко пазарење или место каде што секоја националност треба да добие свое столче. Судството е јадрото на државата. Таму државата не се претставува. Таму државата дејствува, спроведува сила и принуда.
Затоа ова прашање најмногу ги засега студентите Албанци по право. Ним им се продава напредок, а всушност им се нуди самоизолација. Им се кажува дека етничката поделба е победа, а таа лесно може да стане професионален ѕид. Нивниот интерес не е да бидат правници на етнички ходник, ниту да зависат од превод, посредник, партија или туѓа добра волја. Нивниот интерес е да станат целосни правници во целата држава: да читаат секој закон, да разберат секоја пресуда, да напишат секој поднесок и да настапат во секоја судница без јазична потпора.
Стварноста е сурова: во правосудниот систем секој го бара способниот, не етнички подобниот. Особено во судските реформи со ЕУ, важно е дали знаеш да ја завршиш работата. Сериозните студенти сакаат да бидат барани поради стручност, точност и правничка сигурност. Тие треба да ја владеат државата како правници, а не да бидат затворени во посебен правен простор што политиката ќе го продава како заштита.
Затоа правосудниот испит мора да остане на македонски јазик. АСНОМ ни остави држава, не крпеница од етнички поредоци. Ни остави Република, не распарчена административна удобност. Ни остави македонски јазик како државотворен столб: не како оружје против некого, не како повластување, туку како заеднички правен јазик преку кој државата се разбира самата себе.
Ако го газиме тоа, не газиме само член, традиција или симбол. Го газиме начинот на кој Македонија станала држава. Кога држава ќе почне да го гази својот основачки чин, може уште долго да има влади, комисии, постапки и соопштенија. Но ќе ја губи Републиката. А без Република никој не е заштитен: ниту Македонците, ниту Албанците, ниту граѓанинот што утре ќе побара правда од држава која повеќе не зборува со еден правен глас.
Радован М. Спиридонов,
политиколог
