Бавната правда одамна е една од најсериозните слабости на македонското судство. Судењата што траат со години ја поткопуваат довербата кај граѓаните, особено кога одложувањата изгледаат како резултат на тактички потези, а не на реална потреба.
Нов адвокат – нов почеток на одлагањата
Со секоја промена на бранител, постапката практично се враќа чекор назад. Новите адвокати најпрво бараат време – недели или месеци – за да се запознаат со предметот. Потоа следуваат барања за повторно изведување на веќе изведени докази или повторно сослушување на исти сведоци, под изговор дека може да се откријат нови факти.
На тој начин, времетраењето на постапката станува дел од стратегијата на одбраната.
Несомнено, правото на ефикасна одбрана е загарантирано, како и пресумпцијата на невиност. Обвинетиот има право да избере нов адвокат во секоја фаза од постапката. Но, прашањето е – каде завршува правото, а каде почнува злоупотребата?
Судовите – заштитници на правото или пасивни набљудувачи?
Судовите најчесто ги прифаќаат ваквите барања, повикувајќи се на потребата од фер судење и целосно утврдување на фактите. Во пракса, тоа значи нови одложувања – често без јасна граница.
Во услови кога довербата во судството е на минимално ниво, ваквите ситуации дополнително го засилуваат впечатокот за неефикасност. Се поставува дилемата: дали судиите навистина немаат механизми да го спречат ова, или едноставно не ги користат?
Законот нуди решенија – но дали се применуваат?
Законот за кривичната постапка предвидува јасни алатки за спречување на одолговлекување.
Прво, принципот на економичност му наложува на судот да ја води постапката ефикасно и без непотребни повторувања. Повторното сослушување на веќе испрашани сведоци директно оди спротивно на овој принцип.
Второ, дополнување на доказната постапка е дозволено само во случај на нови околности. Самата промена на адвокат не претставува нова околност, туку нова интерпретација на веќе познати факти.
Трето, новиот бранител ја презема постапката таму каде што застанал претходниот. Доколку му се дозволи да ги повторува сите дејствија, се отвора простор за бесконечно одложување – со постојани промени на адвокати.
Улогата на обвинителството и (не)активноста на судот
Обвинителството има можност да реагира преку приговори и да се спротивстави на ваквите обиди за одолговлекување. Воедно, судот може да побара конкретни и прецизни причини за повторување на доказите, наместо автоматски да ги прифаќа барањата.
Сепак, во пракса ретко се гледа ваква проактивност.
Меѓу право и злоупотреба
Додека правото на одбрана мора да биде неприкосновено, неговата злоупотреба не смее да стане правило. Во спротивно, судските процеси ризикуваат да се претворат во бескрајни постапки, а правдата – во недостижен концепт.
Прашањето останува отворено: дали судството ќе најде начин да воспостави баланс, или адвокатските рокади ќе продолжат да бидат сигурна формула за одлагање?
