Во последните две и пол децении Република Македонија усвои десетици национални стратегии. Некои беа поуспешни, некои помалку успешни, но речиси сите имаа една заедничка цел: да го насочат долгорочниот развој на државата. Со нив беа дефинирани визии, развојни цели, приоритети и акциски планови кои требаше да претставуваат основа за долгорочниот развој на државата, поточно, основа за развојот на јавните политики и институционалните реформи. Денес, по долгогодишно практично искуство, се поставува едно суштинско прашање: дали научивме дека најголемиот предизвик повеќе не е како да се напише добра стратегија, туку како успешно да се реализира?
Несомнено е дека воведувањето на стратешкото планирање претставуваше значаен исчекор во модернизацијата на јавната администрација и приближувањето кон европските стандарди на управување. Благодарение на овие документи, институциите започнаа да размислуваат подолгорочно, да поставуваат јасни приоритети и да ги насочуваат јавните политики кон јасно дефинирани развојни цели.
Со други зборови, времето кога главниот акцент беше ставен на подготовката на стратегиите полека завршува. Започнува нова етапа во која клучно прашање станува нивното стратешко управување. Република Македонија повеќе нема проблем со недостаток од стратегии. Денес предизвикот е како тие стратегии да прераснат во живи инструменти за управување со јавните политики, а не да останат квалитетно напишани документи чија реализација постепено избледува по нивното усвојување.
Токму тука, според мое мислење, започнува потребата од нов пристап.
Не станува збор за замена на постојниот систем на стратешко планирање, туку за негово надградување. Современите општествени предизвици бараат националните стратегии да се развиваат како динамични инструменти што ќе овозможат континуирано управување, следење, мерење, евалуација и подобрување на јавните политики.
Во практиката честопати се покажува дека стратегиите содржат квалитетни анализи, добро поставени цели и амбициозни развојни визии. Она што најчесто недостасува не е визијата, туку системот што ќе обезбеди нејзина доследна реализација. Недоволно прецизни индикатори, ограничени механизми за мониторинг, ретка независна евалуација, недоволна поврзаност меѓу финансиското планирање и поставените цели, како и недоволно развиена институционална култура на отчетност се само дел од предизвиците што заслужуваат дополнително внимание.
Токму затоа сметам дека е време во Република Македонија да се отвори поширока стручна и академска дебата за воспоставување нов модел на национално стратешко управување. Тој модел не би значел изработка на повеќе стратегии, туку воспоставување поквалитетен систем за нивна имплементација, континуирано следење и периодично унапредување.
Основата на ваквиот нов модел на национално стратешко управување треба да ја сочинуваат единаесет меѓусебно поврзани принципи: стратешко планирање засновано врз докази; јасно дефинирани и мерливи SMART индикатори; интегрирано управување со имплементацијата; финансиска реалност и одржливост; континуиран мониторинг на реализацијата; независна евалуација и институционално учење; транспарентност и јавна отчетност; професионална и институционална континуираност; активно партнерство со академската и стручната јавност; дигитално стратешко управување и континуирано подобрување и стратешка адаптација на националните стратегии. Само преку интегрирано функционирање на овие принципи националните стратегии ќе можат да прераснат од добро конципирани документи во динамични инструменти за управување со јавните политики и долгорочниот развој на државата.
Со други зборови, стратегијата повеќе не треба да се сфаќа како документ што се усвојува, туку како процес со кој секојдневно се управува. Суштинската новина на овој концепт не е во предлагањето нови стратегии, туку во воспоставувањето нов систем на нивно управување. Наместо тежиштето да биде ставено исклучиво на подготовката на стратешките документи, новиот модел го поместува фокусот кон нивната реализација, континуираното следење, мерењето на резултатите, навременото коригирање на слабостите и јавната отчетност. Токму во оваа промена се состои неговата најголема концептуална и практична вредност.
Ваквиот модел не претставува само методолошко унапредување на постојниот систем на стратешко планирање, туку воведува нова филозофија на национално стратешко управување. Неговата примена ќе овозможи националните стратегии да бидат пореални, поприменливи, поодговорни и полесно мерливи; ќе обезбеди јасна поврзаност меѓу визијата, целите, активностите, финансиските ресурси и постигнатите резултати; ќе воспостави систем на континуиран мониторинг, независна евалуација и јавна отчетност; ќе придонесе за поголема институционална координација, професионална континуираност и подобро управување со јавните ресурси; ќе овозможи навремено коригирање на слабостите во текот на имплементацијата; ќе ја зајакне довербата на граѓаните во институциите; и ќе создаде современ систем на стратешко управување, усогласен со европските стандарди и најдобрите меѓународни практики.
Вистинската вредност на една национална стратегија не се мери според бројот на страниците, ниту според амбициозноста на нејзината визија. Таа се мери според способноста да произведе конкретни резултати, да создаде институционално учење, да обезбеди јавна отчетност и да го подобри животот на граѓаните.
Верувам дека токму сега е вистинскиот момент Република Македонија да направи нов исчекор во оваа област. Не преку напуштање на досегашните практики, туку преку нивно концептуално и институционално надградување. Националните стратегии треба да станат вистински механизам за управување со развојот на државата, а не само административна обврска што завршува со нивното усвојување.
Доколку Република Македонија навреме го направи овој концептуален исчекор, ќе добие современ систем во кој националните стратегии нема да се оценуваат според бројот на усвоените документи, туку според степенот на нивната реализација, мерливите резултати и довербата што ќе ја создаваат кај граѓаните. Убеден сум дека токму ова треба да биде следната развојна етапа на стратешкото управување во нашата држава.
Во следниот период планирам овој концепт подетално да го разработам во посебен научен труд, во кој ќе биде претставен модел за современо национално стратешко управување, применлив во сите области на јавните политики. По неговото објавување, моја намера е концептот да биде предмет на поширока академска и стручна дебата, како и на јавна презентација, со цел да се согледаат можностите за негова практична примена во Република Македонија.
По неговото научно верификување и јавно презентирање, сметам дека би било особено корисно овој модел да биде претставен и пред институциите на извршната власт, како можен концептуален придонес кон понатамошното унапредување на системот на национално стратешко планирање, управување, имплементација и отчетност. Верувам дека ваквата стручна дебата може да отвори нова развојна перспектива за современото јавно управување во Република Македонија.
Република Македонија денес нема потреба од повеќе стратегии. Таа има потреба од подобро стратешко управување со нив. Зашто успехот на една држава не се мери според бројот на усвоените стратегии, туку според резултатите што тие ги создаваат. Токму во тоа, според мое длабоко убедување, лежи следната развојна етапа на современото јавно управување и идниот квалитативен исчекор во креирањето и реализацијата на националните политики во Република Македонија.
Јове Кекеновски
