Од систем што доцни до систем што мора да истражува
Во претходниот текст за Гостивар предупредив на една веќе препознатлива состојба: државата не учи од кризите, институциите реагираат откако штетата ќе стане видлива, а превенцијата, предупредувањето и одговорноста повторно доаѓаат последни. Тогаш тежиштето беше на системот што доцни. Денес прашањето е уште потешко: што ако зад доцнењето не стојат само неспособност и незнаење? Што ако она што се објаснува како импровизација или небрежност крие свесно постапување, координација или поширока цел?
Гостивар затоа не е само приказна за сомнителна интервенција во водоснабдителниот систем. Тој е тест за способноста на државата да разликува незнаење од умисла, небрежност од организирано постапување и индивидуален пропуст од синџир на институционална, командна и евентуално политичка одговорност. Ако тој тест повторно се сведе на задоцнета реакција и медиумски спектакл, тогаш системот не само што не научил ништо, туку и го попречува утврдувањето на вистината.
Случајот со водоснабдувањето во Гостивар не смее да се сведе на обичен комунален пропуст, техничка грешка или уште една епизода на институционална небрежност. Во прашање е постапување со кое можеле да бидат загрозени животот и здравјето на голем број граѓани преку системот што обезбедува еден од најосновните услови за живот.
Кога е доведена во прашање исправноста на водата за пиење, не е загрозен само еден цевковод, ниту само работата на едно јавно претпријатие. Загрозени се јавното здравје, инфраструктурата од суштинско значење за животот и здравјето на населението, довербата во институциите и чувството на сигурност на целата заедница. Токму затоа е неодговорно уште на почетокот да се прифати најблагото објаснување, дека станува збор само за незнаење, импровизација или небрежност. Тоа може да биде заклучок на истрагата, но не смее да биде нејзина почетна претпоставка.
Апсењето не ја прочистува водата
Во таква состојба, особено поразително изгледа евтиното демонстрирање институционална решителност со полициски возила, ротации, лисици и приведувања пред камерите. Како апсењето на едно или на неколку лица, само по себе, да ја прочистува водата, да ги лекува заболените и да објаснува како било можно толку многу луѓе да бидат изложени на опасност.
Како полициските ротации ќе одговорат зошто ризикот не бил откриен навреме? Како лисиците ќе покажат кој ја донел одлуката, кој ја издал наредбата, кој ја одобрил и кој знаел за можните последици? Како снимката од нечие приведување ќе им помогне на семејствата што бараат медицинска помош, купуваат вода и стравуваат за здравјето на своите деца? И како апсењето може да се претставува како решение додека сè уште не знаеме кој бил предупреден, кој молчел и кој бил должен да го спречи ризикот?
Апсењето може да биде неопходна процесна мерка кога за тоа постојат законски основи. Но тоа не е истрага, не е превенција и не е утврдување на целосната одговорност. Кога се користи како визуелен доказ дека државата го решила проблемот, се претвора во институционален театар. Полицијата се покажува затоа што многу потешко е да се покаже дека механизмите за контрола, стручен надзор, лабораториско следење и навремено предупредување навистина функционирале.
Функционалната држава не се препознава по бројот на полициски возила што пристигнале по настанот. Таа се препознава по контролите што не дозволиле настанот да се случи, по стручните лица што го препознале ризикот и по институциите што ги предупредиле граѓаните пред, а не откако последиците станале видливи.
Небрежноста е само една истражна хипотеза
Според јавно објавените информации, постојат сомневања дека биле поставени три пумпи во корито со истечни отпадни води и дека преку нив вода се внесувала во главниот цевковод што го снабдува Гостивар. Надлежните органи соопштија дека се испитува сомнение за загадување на водата за пиење, додека во јавноста беа изнесени и спротивставени тврдења за времето, начинот и последиците од користењето на пумпите. Токму затоа фактите мора да ги утврди истрагата, а не политичките изјави, медиумските слики или однапред подготвените оправдувања.
Постојат најмалку три правци што мора да се испитаат. Првиот е незнаење и несовесна импровизација. Ако одговорните лица не ги разбирале ризиците од интервенција во систем за вода за пиење, тоа открива драматичен проблем со стручноста, именувањата и институционалниот капацитет. Вториот е свесно прекршување на прописите, прифаќање на опасноста или прикривање на вистинската состојба. Тогаш веќе не се поставува само прашање на професионална неспособност, туку и на можна кривична одговорност. Третиот правец е намерно постапување со поширока политичка, економска, криминална или друга цел. Ако постојат индиции за таква намера, тие мора да се истражат без страв од тежината на можната правна квалификација.
Во сите три случаи, покажувањето полициски возила е најлесниот дел од работата. Многу потешко е да се признае дека системот можеби не знаел каква вода им испорачува на граѓаните, дека процедурите постоеле само на хартија или дека со инфраструктура од суштинско значење управувале лица без потребното знаење. Најтешко е да се провери дали зад настанот постоела цел што ја надминува обичната нестручност.
Зошто мора да се испита и членот 394-б
Токму тука станува релевантен членот 394-б од Кривичниот законик, кој го уредува кривичното дело тероризам. Тероризмот не се сведува само на бомба, вооружен напад или организација со јавно декларирана идеологија. Законското битие опфаќа повеќе тешки дејства што можат да ги загрозат животот и телото на луѓето, јавните и инфраструктурните објекти, како и снабдувањето со вода, енергија или други основни природни ресурси, но само доколку се преземени со посебната цел утврдена во законот.
Јавниот водовод е инфраструктура од суштинско значење за животот и здравјето на населението, преку која едно опасно дејствие може истовремено и неселективно да погоди голем број луѓе. Граѓаните не можат сами да знаат дека во системот можеби навлегла небезбедна вода, ниту можат навреме да се заштитат ако институциите не ги предупредат. Свесната интервенција во таков систем може да предизвика заболувања, страв, паника, притисок врз здравството, нарушување на јавниот ред и длабока недоверба во државата.
Сепак, тежината на последиците сама по себе не е доволна за квалификација тероризам. За примена на членот 394-б мора да се утврди и посебната намера: дали целта била сериозно да се заплаши населението, да се принуди орган на власта или меѓународна организација нешто да стори или да не стори, или сериозно да се загрозат или уништат основните политички, уставни, економски или општествени структури. Токму оваа намера ја прави разликата меѓу тешко несовесно или друго кривично постапување и тероризам.
Затоа никој одговорен не треба однапред да тврди дека во Гостивар се случил терористички акт. Но никој не смее однапред ниту да ја исклучи таа можност, пред да бидат проверени комуникациите, наредбите, мотивите, евентуалната координација и можните обиди за прикривање. Отсуството на докази пред завршувањето на истрагата не е доказ дека посебна намера не постоела. Токму затоа се води истрага.
Ако некој свесно овозможил сомнителна или небезбедна вода да навлезе во системот за јавно водоснабдување, тогаш не зборуваме за безначајна административна грешка. Ако, дополнително, зад таквото постапување постоела политичка или друга цел да се создадат страв, хаос, притисок врз институциите или поширока нестабилност, тогаш можната квалификација според членот 394-б мора сериозно да се испита. Тоа не е прејудицирање на вина. Тоа е професионална обврска да не се затвори најсериозната истражна хипотеза пред да се проверат фактите.
Кој останува надвор од кадарот?
Полицискиот спектакл станува особено опасен кога служи како замена за вистинската истрага. Кога јавноста ќе види лице изнесено со лисици, лесно се создава впечаток дека сторителот е пронајден, случајот е расчистен и државата ја завршила работата. Така одговорноста може да се сведе на лицето што физички ја вклучило пумпата, додека оние што ја замислиле операцијата, ја наредиле, ја одобриле, ја финансирале или биле должни да ја контролираат остануваат надвор од кадарот.
Затоа прашањето не е само кој бил приведен. Прашањето е кој не бил опфатен со истрагата.
Мора да се обезбедат службените налози, техничката документација, лабораториските наоди, записниците од надзорите и целокупната комуникација меѓу раководните и одговорните лица. Треба да се утврди дали постоеле предупредувања, кој ги примил, дали биле игнорирани и дали некој свесно ја намалувал опасноста или ја прикривал вистинската состојба од јавноста. Мора да се следи целиот синџир на одлучување, а одговорноста да не заврши кај лицето што ја извршило последната наредба.
Ако институциите не знаеле што се случува, тоа е признание за нивната неспособност. Ако знаеле и не реагирале, тоа е прашање на одговорност. Ако некој знаел, организирал и дејствувал со поширока цел, тогаш истрагата мора да оди до крај, без оглед на функцијата, партиската припадност или политичката цена.
Систем што секогаш реагира отпосле
Гостивар повторно го покажува истиот модел: институциите реагираат дури откако граѓаните ќе се разболат и откако опасноста ќе стане јавна. Наместо превентивна контрола, добиваме кризен штаб. Наместо навремено предупредување, добиваме забрана откако водата веќе била користена. Наместо стручно објаснување и целосна командна одговорност, добиваме полициски возила и лице со лисици пред камерите.
Тоа не е доказ дека системот функционира. Тоа е доказ дека системот повторно доцни.
Ако државата сака да покаже дека навистина функционира, нека не ни ги покажува возилата. Нека ни ги покаже доказите. Нека го утврди синџирот на наредби. Нека каже кој знаел, кој не знаел и зошто не знаел. Нека утврди кој молчел, кој ја занемарил опасноста и дали некој се обидел да ја прикрие. Нека ја испита секоја можна намера, вклучително и онаа што може да го активира членот 394-б.
Не тврдиме дека во Гостивар несомнено се случил терористички акт. Тврдиме дека државата е должна сериозно да испита дали постојат законските обележја на таквото дело и дека не смее однапред да ја прогласи небрежноста за единствено објаснување. Полициските ротации и лисиците не можат да ја заменат таа истрага.
Во претходниот текст предупредив дека држава што не учи неизбежно ги повторува сопствените пропусти. Сега мора да се додаде уште нешто: држава што однапред го избира најблагото објаснување ризикува никогаш да не ја открие вистинската природа на настанот. А додека трае претставата на институционална сила, останува најтешкото прашање: како било можно граѓаните воопшто да бидат доведени во состојба да се прашуваат дали водата од нивните чешми е безбедна?
Aлександар Иванов
