Она што вистински го еродира културниот систем е децениското, континуирано и свесно уништување на системот за заштита на авторското право.Таму каде што треба да постои ред, владее хаос. Таму каде што треба да постои контрола, владее молк. Веќе со децении се уништува еден од темелите на современата култура – правото на авторот да биде правично награден за својот труд. И тоа не се случува поради незнаење или административна неспособност. Напротив, станува збор за долгорочно толерирана состојба која создава привилегирани добитници и многубројни губитници.
Министерството за култура и туризам, како единствен државен орган надлежен за спроведување на Законот за авторското право и сродните права, одамна престана да биде регулатор. Наместо да ја контролира законитоста, тоа се претвори во нем набљудувач на процесите што се одвиваат пред неговите очи. Тоа не е случајност, туку системски одржувана институционална парализа и профитабилен хаос кој директно одговара на тесни интересни групи.
Илузија на контрола и заборавени реформи
Првиот доказ за институционалната парализа е напуштањето на стратешкиот план (2020–2026), според кој надлежноста за авторското право одамна требаше да премине во независно и стручно Тело за интелектуална сопственост. Наместо тоа, материјата остана заглавена во институција која е димензионирана да дели буџетски средства, а не да биде пазарен регулатор кој ќе врши сложени финансиски и правни ревизии.
Ова задржување на надлежностите не е одговорност, туку совршено алиби. Во околности на судски докажан судир на интереси, свесното нефункционирање на Комисијата за посредување и неажурирањето на усогласена законска рамка со европските директиви им одговара на моќните корисници – големите медиуми, кабелските оператори и угостителите – на кои им е дозволено со години да наоѓаат правни дупки за да избегнат фер плаќање на авторскиот труд. Ниту една влада, вклучително и актуелната, не покажува политичка волја да отвори фронт со овие центри на моќ.
Профитабилниот феуд на „авторите-функционери“
Сепак, вистинската трагедија лежи во внатрешноста на организациите за колективно управување со правата (како ЗАМП и слични). Додека просечните автори се претставуваат како жртви на системот, мал круг на „автори-функционери“ кои со години седат во управните органи на овие здруженија, одлично профитираат од маглата.
Тие, преку систем на „црна кутија“ и нетранспарентна распределба, ги кројат правилата според сопствените интереси, делејќи го лавовскиот дел од колачот во тесен круг. Скандалозно е што овие органи ги игнорираат дури и одлуките на Уставниот суд; кога судот ќе укине или поништи нивни правилник или монополско однесување, тие едноставно го препакуваат истиот текст со минимални измени, знаејќи дека ќе поминат години пред повторно да бидат оспорени.
Премолченото соучесништво на државата и патот кон редот
Овде доаѓаме до клучниот пораз на правната држава. Министерството за култура има законска обврска, но и моќ да го санкционира ваквото самоволие. Законот дозволува изрекување строги казни, па дури и одземање на дозволата за работа на организациите кои постапуваат незаконски или не ги почитуваат судските одлуки.
Но, Министерството упорно одбива да го употреби овој механизам, што го прави директен соучесник. Стравувајќи од правен вакуум, за кој нема ниту стручен капацитет ниту политичка храброст, избира да замижи пред злоупотребите, оставајќи ги вистинските креативци на милост и немилост на бирократските профитери.
Заклучок: Редот пред дигитализацијата
Лесно е да се зборува за спасот преку воведување модерни европски софтвери и целосна дигитализација на следењето и распределбата на авторските права. Тоа е неминовна иднина. Но, ниту еден софтвер не може да поправи корумпиран систем ако оној што треба не го спроведува законот.
Пред да сонуваме за дигитална правда, Министерството за култура мора да се разбуди од својот регулаторен зимски сон, да ја преземе одговорноста што му е дадена со ЗАПСП и конечно да почне да санкционира. Сè друго е само купување време до следната политичка криза, додека македонската култура и нејзините автори продолжуваат тивко да банкротираат.
Славе Димитров, автор
