Станува збор за Инструментот за реформи и раст за Западен Балкан, воспоставен во 2024 година. Целта на инструментот е да обезбеди финансиска поддршка за земјите кандидатки, но со строги услови кои првенствено се однесуваат на спроведувањето на реформите потребни за членство во Унијата.
Инструментот го опфаќа периодот од 2024 до 2027 година, а неговата амбиција е да се удвои капацитетот на економиите на Западен Балкан во следната деценија. Сепак, според податоците на Комисијата, од вкупно шест милијарди евра, досега се исплатени само околу 673 милиони. Речиси целиот овој износ е наменет само за три од шесте земји кандидатки.
Црна Гора, Албанија и Македонија најмногу напредувале во процесот на пристапување благодарение на нивните реформски агенди. Од друга страна, Босна и Херцеговина, Косово и Србија се сметаат за земји кои заостануваат во овој поглед.
Кој нема да ги исполни роковите, губи пари
Инструментот функционира на таков начин што реформите мора да се спроведат во рамките на договорените рокови. Доколку рокот се пропушти, Комисијата може да задржи дел или сите средства предвидени за таа состојба.
Корисниците имаат една година да ги исполнат условите пред да бидат прераспределени средствата, со исклучок на првата година, кога овој период е продолжен на две години. Ова значи дека крајот на јуни оваа година беше првиот таков рок за прераспределба.
„Како што е нагласено во регулативата, доколку чекорите на реформите не се исполнат во дадениот рок, вклучувајќи го и дополнителниот период, соодветните средства може да се пренаменат на други корисници“, изјави портпарол на Комисијата за Еуроњуз.
БиХ најголем губитник
„Што се однесува до чекорите чиј рок беше 30 јуни 2026 година, Комисијата сега ќе спроведе сеопфатна и објективна проценка за сите корисници“, додаде тој. Со други зборови, Комисијата ќе ги пренасочи неискористените пари кон оние земји за кои ќе процени дека остваруваат најдобар напредок со реформите, таканаречените водечки проекти.
Најголем губитник во оваа ситуација ќе биде Босна и Херцеговина, која досега не добила никакви средства од инструментот бидејќи не успеала да спроведе ниту една од потребните реформи, главно поради својата сложена институционална поставеност. Косово и Србија исто така ќе се најдат во неповолна позиција.
Комесарката за проширување Марта Кос предупреди на такво сценарио уште во април, која во писмо апелираше до сите земји од Западен Балкан да ги забрзаат реформите или ризикуваат да ги изгубат парите што им се нудат како дел од инструментот.
„Ќе добиете пари само за работата што ќе ја завршите“
Претставниците на ЕУ нагласуваат дека ова е стимулативно финансирање. Комисијата, велат тие, не ги одзема парите затоа што земјите никогаш немале право на нив ако не ги спровеле соодветните реформи. „Како да работите на час“, рече еден претставник на ЕУ, кој побара да не биде именуван. „Ќе добивате плата само за работата што навистина ќе ја завршите.“
Се очекува подоцна овој месец Комисијата да им обезбеди повеќе детали за ова прашање на земјите членки, вклучувајќи го и точниот износ на средствата што треба да бидат прераспределени. „Реформите мора да останат приоритет за корисниците да го искористат максимално она што го нуди Планот за раст“, изјави портпаролот на Комисијата.
