Во центарот на спорот е Украинската востаничка армија (УПА), чие крило е одговорно за масакрот на околу 100.000 Полјаци во Волинија во 1943 година, кога регионот бил дел од Полска.
Последната ескалација следуваше откако украинскиот претседател Володимир Зеленски, и покрај протестите од Полска, именуваше воена единица по „хероите на УПА“.
Во Украина УПА главно се памети по борбата против советската власт, додека нејзината улога во масакрите врз Полјаците и Евреите често се минимизира или се претставува како дел од поширокото насилство за време на Втората светска војна.
„Величењето на геноцидот или затворањето очи пред него е повик за нов геноцид“, изјави полскиот претседател Карол Навроцки на одбележувањето на годишнината од масакрот, во близина на украинската граница.
Во јуни Навроцки му го одзеде на Зеленски највисокото полско државно одликување. Тоа предизвика украински функционери да ги вратат своите полски одликувања, а украинскиот политички врв остро реагираше.
„Никој повеќе никогаш нема да им диктира на Украинците кои херои ќе ги слават, кои празници ќе ги одбележуваат или каква историја ќе учат“, порача на Икс Кирило Буданов.
Украинската влада, во меѓувреме, најави продолжување на изградбата на пантеон на украинските национални херои, во кој најверојатно ќе бидат вклучени и личности од УПА.
Според поранешниот полски амбасадор во Украина Бартош Цихоцки, Зеленски, кој во 2019 година дојде на власт како политичар што требаше да ги обедини Украинците, денес сè повеќе се потпира на националистичката реторика.
„Одеднаш човекот што многу добро знае колку е штетно да ѝ се оддава почит на УПА почна да си игра со тој национализам“, рече Цихоцки.
Во Полска, пак, Навроцки го искористи спорот како дел од својата политичка агенда. Како историчар, тој долго време ја нагласува полската жртва и херојство, а на минатогодишните претседателски избори победи со кампања во која антиукраинското расположение беше еден од главните елементи.
Дополнително внимание привлече фактот што на Зеленски му беше одземено највисокото полско цивилно одликување, додека истото никогаш не им било одземено на италијанскиот диктатор Бенито Мусолини и на поранешниот германски канцелар Герхард Шредер.
Иако сегашниот конфликт изгледа како ненадеен, незадоволството меѓу двете земји постои подолго време. За време на војната против Русија, заедничките безбедносни интереси ги потиснуваа разликите, но тие постепено повторно испливаа на површина.
Во Полска расте незадоволството поради повеќе од еден милион Украинци што живеат во земјата, иако економските анализи покажуваат дека тие имаат позитивен придонес за полската економија. Од друга страна, многу Украинци сметаат дека Полјаците не ги ценат доволно жртвите што Украина ги поднесува во одбраната од руската агресија.
Еврејските организации со години изразуваат загриженост поради чествувањето на личности од УПА, чии следбеници учествувале во холокаустот.
Американскиот историчар Тимоти Снајдер уште во 2010 година го критикуваше тогашниот украински претседател Виктор Јушченко поради оддавањето почит на Степан Бандера, лидер на едно крило на УПА.
Снајдер го опиша политичкиот идеал на Бандера како „еднопартиска фашистичка диктатура без национални малцинства“, но неговото име и денес го носат улици низ Украина, а негови цитати можат да се видат и во киевски кафулиња.
Сепак, Гардијан нагласува дека тоа не е доказ за тврдењата на руската пропаганда дека украинското општество е фашистичко, туку дел од процесот на национална консолидација што се забрза по руската инвазија.
И покрај едночасовната средба на Зеленски и Навроцки на маргините на самитот на НАТО минатата недела, не беше постигнат никаков договор.
Според Цихоцки, односите меѓу двете земји најверојатно ќе останат засновани на заедничките безбедносни интереси, но без поранешната блискост.
„Односите ќе се сведат на заеднички интерес. Повеќе нема да има романтика ниту наивност, а Полска ќе биде многу построга кога станува збор за интеграцијата на Украина во Европската Унија“, изјави тој.
