Истото важи и за Си Џинпинг. Неговата политичка имагинација не може да се разбере без кинеско-советскиот раскол, Културната револуција, понижувањата што Кина ги памети од „векот на понижување“, но не и без економскиот скок што ја претвори земјата од периферија во индустриски центар на глобализацијата. Доналд Трамп, пак, е производ на друга, но сродна логика: логиката на трансакцијата, на договорот како моментална добивка, на политиката како пазарење, а не како институционално градење. Фридрих Мерц ја носи меморијата на западногерманскиот атлантизам и индустриската дисциплина, но истовремено и стравот од европска стратешка осаменост.
Глобалната политика денес изгледа како персонализирана шаховска табла на која потезите ги влечат лидери чиј политички софтвер е програмиран во ерата на Студената војна. Тоа е светоглед на нулта-сума: ако едниот добие, другиот мора да загуби; ако една територија влезе во една сфера, таа автоматски излегува од друга; ако еден блок се прошири, другиот е понижен. Во таков свет државите повторно се третираат како карти на маса, а народите како тежина во преговорите. Но, оваа слика е само половина од вистината. Новата глобална моќ не се гради само со ракети, санкции и дипломатски притисоци. Таа се гради со индустриски капацитети, суровини, софтвер, енергетски системи, дронови, логистика и способност за брза адаптација.
Во епицентарот на овој судир се наоѓа Евроазија. Две држави се особено видливи: Украина и Иран. За Иран веќе пишував како за јазол во новата анатомија на моќта. Украина, пак, е централна не само затоа што е нападната држава и симбол на отпор, туку затоа што претставува материјален тест за европската и глобалната безбедност. Ако Украина се гледа само како морално прашање, се пропушта суштината. Таа е и прашање на индустрија, ресурси, воено знаење и стратешки капацитети.
Во западниот наратив Украина најчесто се претставува како геостратешки ѕид. Таа го апсорбира физичкиот притисок од Истокот и ѝ купува време на Европа да ги реформира сопствените запуштени безбедносни системи. Тоа е точно, но недоволно. Овој ѕид не е изграден само од ровови и човечки жртви. Тој е изграден и од индустриска меморија: од фабрики, инженери, металуршки знаења, транспортни коридори и производствени навики создадени во советската епоха. Донбас, Днипро, Запорожје и поширокиот индустриски појас на Украина не се само географија на војната; тие се географија на тешката моќ.
Донбас е пример за материјална концентрација што ретко се среќава: јаглен како енергетска основа, метали како база за тешка индустрија, машиноградба, железничка и патна поврзаност, излез кон Црното Море и генерации инженери и работници кои знаат да произведуваат сложени системи. Таквите басени не се создаваат со уредба и не се преселуваат со политичка одлука. Рур, Шлезија, Пенсилванија, Лиаонинг – сите тие покажуваат дека индустриската моќ е историска наслага. Таа се таложи со децении, а се губи многу побрзо отколку што се обновува.
Затоа војната за Украина е и војна за темпото на обновување на арсеналите. Во модерната војна не е доволно да имате скапо оружје; мора да имате способност да го замените, поправите, надградите и произведете повторно. Токму тука влегуваат „тешките преси“ – и како буквална технологија и како метафора. Тешките преси, машините за ковање, леење и обработка на метал, капацитетите за мотори, ракети, артилериски компоненти и сложени индустриски делови, се невидливата инфраструктура на воената моќ. Оној што ги контролира нив, не контролира само фабрика; контролира време. А во исцрпувачка војна, времето е оружје.
Украина дополнително поседува ресурсен капитал кој станува сѐ поважен во 21 век: титаниум, графит, литиум, манган, циркониум, ураниум и други критични минерали. Овие материјали не се само „зелена“ приказна за батерии и електрични автомобили. Тие се основа и на одбранбената индустрија, авијацијата, електрониката, нуклеарната енергија и високотехнолошките системи. Затоа украинската територија не може да се разбере само преку линијата на фронтот. Под неа лежи материјална карта на идната моќ.
Но најважната трансформација на Украина не е само во старите фабрики. Таа е во спојот меѓу советското индустриско наследство и новата култура на брза иновација. Украина стана најголемата лабораторија за адаптација на технологија под воен притисок. Дроновите – воздушни, поморски и копнени – ја сменија логиката на бојното поле. Евтини системи почнаа да уништуваат скапи платформи. Софтверот, електронското војување, сателитските комуникации и вештачката интелигенција веќе не се додатоци на војната, туку нејзина нервна мрежа. Предноста повеќе не ја има оној што ја има најскапата платформа, туку оној што побрзо учи.
Тука се гледа драматичната слабост на Европа. Со децении таа ја обезбедуваше безбедноста кон САД (аутсорсинг), индустриската енергија кон Русија, евтиното производство кон Кина, а политичката одговорност кон бирократски компромиси. Војната во Украина ја урна таа удобна архитектура. Европа сега мора да сфати дека стратешката автономија не е парола за француски говори, туку услов за преживување. Емануел Макрон, со сите свои противречности, барем ја отвори оваа тема: Европа не може да биде геополитички актер ако нема индустриска, енергетска и воена основа.
Но европската стратешка автономија не може да се гради без Украина. Украина не е само кандидат за членство, ниту само примател на помош. Таа е можен индустриски и технолошки партнер без кој европската одбрана ќе остане скапа, бавна и зависна. Интеграцијата на украинското искуство во европскиот одбранбен систем не е милостина кон Киев – тоа е инвестиција во европската безбедност. Европа има капитал, стандарди и институции. Украина има фронтовско знаење, инженерски талент и култура на брза адаптација. Комбинацијата е стратешки неопходна.
Ова, сепак, не значи дека Европа може да ја избрише Русија од безбедносната равенка. Долгорочна европска архитектура нема да има ако Русија остане трајно реваншистичка, изолирана и уверена дека силата е единствениот јазик што Западот го разбира. Но „земање предвид“ на руските интереси не смее да значи право на вето врз суверенитетот на соседите. Новиот компромис, кога ќе стане можен, ќе мора да се темели на две нешта истовремено: цврсто одвраќање и реалистична дипломатија. Без сила, договорот е хартија. Без дипломатија, силата станува бесконечна војна.
Тука се појавува генерацискиот парадокс. Судбината на новиот свет ја кројат лидери кои сѐ уште мислат низ оптиката на Јалта: територии, сфери, линии, гаранции, рамнотежа на страв. Но 21 век бара друга граматика на моќта: технолошка сувереност, отпорни институции, функционални системи, критична инфраструктура и способност за кризно управување. Не е доволно да имате знаме, химна и реторика. Мора да имате систем што работи кога ќе се случи пожар, поплава, сајбер напад, енергетски шок или воена закана.
И токму тука започнува балканскиот парадокс. Додека големите сили играат покер со глобалната безбедност, локалните националистички елити на Балканот мислат дека дошло нивното време. Тие гледаат како големите актери ги релативизираат правилата и заклучуваат дека и тие можат да се однесуваат како мали империи. Но разликата е суштинска. Големите сили, колку и да се опасни, стојат врз нуклеарни арсенали, милионски армии, индустриски бази, енергетски системи и технолошки капацитети. Балканските имитатори стојат врз партиски штабови, телевизиски студија и празна реторика.
Тие ја копираат формата на моќта, но ја немаат нејзината материја. Зборуваат за историски мисии, а не можат да организираат ефикасна администрација. Зборуваат за суверенитет, а институциите им се зависни од партиски списоци. Зборуваат за безбедност, а системите за заштита и спасување им се расцепкани, недоволно координирани и често функционални само на хартија. Зборуваат за национална гордост, а младите луѓе ја напуштаат земјата затоа што не гледаат меритократија, предвидливост и достоинствена иднина.
Во македонскиот случај проблемот е уште појасен. Нашето општество е длабоко партизирано, институциите се слаби, а власта често арогантна и недоволно едуцирана за комплексноста на времето во кое живееме. Во новата архитектура на моќта малите држави немаат луксуз да се однесуваат како големи сили. Тие мора да бидат попаметни, побрзи, поорганизирани и институционално поотпорни. Нивната сила не е во мегаломанијата, туку во функционалноста.
Светот повеќе не е само шаховска табла. Тој е комплексен алгоритам во кој ресурсите, податоците, енергијата, индустријата, воената технологија и политичката волја се поврзани во една динамична мрежа. Украина тоа го научи на најтешкиот можен начин. Европа допрва го учи. Балканот сѐ уште се преправа дека не разбира.
Затоа заклучокот е едноставен: времето на празни геополитички фантазии заврши. Во новиот поредок тежат само реалните капацитети. Тежат фабриките, инженерите, критичните минерали, дроновите, институциите, кризното управување и довербата на граѓаните. Тешките преси на историјата повторно работат. Прашањето е дали ние ќе произведеме нешто од сопствената иднина – или ќе останеме заглавени во стариот хардвер, со политички софтвер што одамна не добил ажурирање.
Aлександар Иванов
