Како што се наедува во соопштението, програмата за јуни 2026 година е особено значајна затоа што успева да воспостави мост помеѓу различни генерации македонски автори — од класичниот модернизам и социјалниот реализам на шеесеттите и седумдесеттите години, па сè до современите урбани и посттранзициски филмски гласови. Во исто време, таа отвора и пошироки прашања: за идентитетот, егзилот, меморијата, распаѓањето на колективните митологии, но и за можноста филмот и понатаму да биде простор на отпор и човечност.
Уште самиот почеток на месецот носи интересен контраст. Од една страна тука е „Ах, љубов моја“ на Коле Ангеловски, филм кој низ мелодрамска и комична структура говори за љубовта, славата и осаменоста, а од друга страна, класикот „Три Ани“ на Бранко Бауер, едно од најчувствителните дела на филмскиот хуманизам. Бауер овде создава атмосфера на тивка егзистенцијална болка, блиска до италијанскиот неореализам, но длабоко вкоренета во балканската историска стварност.
„Најголемото тежиште на програмата, сепак, несомнено е филмскиот омаж посветен на 95 години од раѓањето на Анте Поповски. Овој сегмент е исклучително важен не само како оддавање почит кон еден од најголемите македонски поети, туку и како потсетување на неговото огромно влијание врз македонскиот филм. Во современата културна клима, каде што филмот и литературата често се третираат како одвоени сфери, оваа програма покажува колку длабоко поетскиот јазик може да навлезе во филмската структура“, потенцираат од Кинотека на Македонија.
Оттаму додаваат дека особено значајно место тука има краткиот документарен филм „Дае“ на Столе Попов — дело што и денес делува фасцинантно модерно. Филмот не е етнографски запис во класична смисла, туку визуелна поема за слободата, номадството и исчезнувањето на еден начин на живот. Попов, преку сценариото на Анте Поповски, создава филмски свет исполнет со симболика, ритуали и митолошка енергија. Не е случајно што токму овој филм добил номинација за Оскар, „Дае“ претставува редок пример на балкански поетски документаризам што комуницира универзално.
Во истиот контекст, „Планината на гневот“ на Љубиша Георгиевски отвора суштински прашања за односот помеѓу револуционерниот идеал и неговата историска деградација. Судирот помеѓу селаните и бирократскиот апарат не е само политичка тема, туку длабоко егзистенцијална драма за човекот кој сфаќа дека системот во кој верувал постепено се претвора во механизам на отуѓување. Во тој поглед, филмот има силна современа релевантност.
Документарните филмови „Џафра“, „Кој век минува надвор деца“ и „Врати на бескрајот“ дополнително ја потврдуваат хуманистичката и интелектуална димензија на творештвото поврзано со Анте Поповски. Особено „Врати на бескрајот“, во кој актерот Драги Костовски отворено говори за болеста и смртта, претставува редок пример на интимен документаризам што ја надминува локалната рамка и станува универзална медитација за човечката конечност.
Вистински кулминациски момент на програмата е двојната проекција на „Време, води“ и „Црвениот коњ“. Овие филмови, секој на свој начин, претставуваат антологиски дела на македонската кинематографија. „Време, води“ преку борбата за вода создава моќна метафора за опстанокот, сиромаштијата и неправдата, додека „Црвениот коњ“ на Столе Попов е еден од најсилните филмови за егзилот и историската бездомност во нашиот филм.
Во „Црвениот коњ“ егзилот не е само географска состојба, туку онтолошка трагедија. Ликовите на Попов се луѓе оттурнати од историјата, принудени да живеат помеѓу идеологиите, границите и разочарувањата. Филмот создава чувство дека човекот на Балканот постојано е фатен помеѓу туѓи историски проекти, додека сопствениот идентитет му се распаѓа под тежината на политичките системи. Во таа смисла, „Црвениот коњ“ останува едно од најкомплексните филмски дела за балканската историска траума.
„Ефектот на среќата“ на Борјан Зафировски, пак, носи поинаков урбан сензибилитет — генерациски, меланхоличен и пред сè, хуман. Тоа е филм што се обидува да пронајде светлина во време на отуѓеност и болест, при што идејата за „вирален ефект на среќата“ звучи како очајнички обид за човечка поврзаност во дигиталната ера.
Особено внимание привлекува и „Убиј ги прво децата“ на Димитар Оровчанец — филм што внесува нова енергија во македонската кинематографија преку комбинација на црн хумор, урбана параноја и криминална фарса. Неговата приказна за млади луѓе изгубени во криминалното подземје на Скопје ја рефлектира современата генерациска дезориентираност, но и чувството дека градот станува лавиринт без излез.
Во рамките на програмата, особено значајно место имаат и филмовите на Милчо Манчевски — „Сенки“ и „Мајки.
Современата македонска реалност се рефлектира и во филмовите „Година на мајмунот“, „Лена и Владимир“ и „Снежана на крајот умира“. Во нив доминира чувството на осаменост, транзициска безизлезност и емотивна фрагментација. Но токму преку тие теми, овие филмови создаваат и нов филмски јазик — помирен, посуптилен и интимен.
„Јунската програма на Кинотеката, во својата целина, претставува доказ дека македонскиот филм поседува континуитет, авторска разновидност и историска длабочина. Од поетскиот документаризам на Анте Поповски и Столе Попов, преку модернистичките и политички драми од втората половина на 20 век, па сè до современите урбани приказни, оваа програма ја прикажува македонската кинематографија како жив организам што постојано се преиспитува самиот себеси“, велат од Кинотека на Македонија.
