Научниците направија значаен исчекор кон создавањето синтетички живот, откако развија вештачки клетки што можат да растат, да ја копираат својата генетска информација и да се делат – три од најважните одлики на живите клетки. Иако овие структури сѐ уште не се сметаат за живи организми, експертите велат дека станува збор за едно од најголемите достигнувања во синтетичката биологија во последните години, објави Гардијан.
Тимот од Универзитетот во Минесота ги нарекол овие синтетички клетки „спудселс“. За разлика од претходните обиди, кои користеле веќе постоечки бактерии и само ги менувале нивните гени, овие клетки се изградени целосно „од нула“, од неживи хемиски компоненти. Научниците сакале да знаат точно што содржи секој нивен дел и како секоја компонента придонесува за однесувањето на клетката.
Основата на вештачките клетки се мали меурчиња исполнети со вода, наречени липозоми, во кои истражувачите вградиле синтетичка ДНК. Таа ДНК содржи инструкции за создавање белковини, копирање на сопствениот генетски материјал и започнување на процесот на делење. За да растат, клетките се спојуваат со уште помали липозоми, кои им доставуваат ензими, рибозоми и други неопходни молекули. На тој начин тие можат да се зголемат и да преминат во следната фаза од својот животен циклус.
Истражувачите успеале да покажат дека синтетичките клетки не само што растат, туку и ја удвојуваат својата ДНК и се делат на нови клетки. Освен тоа, тие забележале и појава што потсетува на природната еволуција – клетки со мала генетска предност постепено станувале повеќебројни од останатите. Тоа е првпат вакво однесување да биде демонстрирано кај целосно синтетички клеточен систем.
Сепак, научниците нагласуваат дека овие клетки сѐ уште не се живи. Тие не можат самостојно да создаваат енергија, немаат сопствен метаболизам, не умеат да ги отстрануваат отпадните материи и целосно зависат од хранливата течност во која се наоѓаат. При делењето често не ја распределуваат правилно ДНК, па по неколку генерации престануваат да функционираат.
И покрај овие ограничувања, научната заедница го оценува достигнувањето како исклучително важно. Професорот Том Елис од Империјал колеџ во Лондон го нарече „најголемиот пробив во оваа област во последно време“, бидејќи овозможува подобро разбирање на тоа кои се минималните услови потребни за постоење на живот.
Потенцијалните примени се многубројни. Во иднина, ваквите синтетички клетки би можеле да служат како минијатурни биолошки фабрики за производство на лекови, нови материјали, биогорива, па дури и храна. Истражувачите сметаат дека тие би можеле да овозможат поеколошко производство, со помала потрошувачка на енергија и помало загадување отколку денешните индустриски процеси.
Освен индустриските примени, синтетичките клетки би можеле да помогнат и во медицината. Научниците очекуваат дека еден ден ќе можат да се користат за прецизно дотурање лекови до заболените ткива, откривање опасни материи во животната средина или развој на нови терапии. Во исто време, тие претставуваат уникатна алатка за истражување на потеклото на животот на Земјата и за разбирање на тоа како неживата материја можела да премине во првите живи клетки пред милијарди години.
Развојот на оваа технологија отвора и етички прашања. Некои научници предупредуваат дека со напредокот на синтетичката биологија ќе биде неопходно внимателно регулирање на нејзината примена, за да се обезбеди безбедност и да се спречи злоупотреба. Националните академии на науките на САД веќе препорачуваат воспоставување нови правила за биосигурност и транспарентен надзор врз ваквите истражувања.
Самите автори на истражувањето нагласуваат дека нивната работа е само почеток. Студијата засега е објавена како прелиминарен труд, што значи дека сѐ уште не ја поминала целосната независна научна рецензија. Во меѓувреме, тие започнаа меѓународна иницијатива наречена „Биотик“, чија цел е да ги обедини научниците од целиот свет во развојот на сѐ посложени синтетички клетки. Долгорочната цел е создавање еден вид „оперативен систем за животот“ – универзална биолошка платформа што ќе може да се приспособува за различни научни, медицински и индустриски потреби.
