Ормускиот теснец, една од најважните светски енергетски артерии, до 2030 година може да прерасне во многу повеќе од обичен коридор за транспорт на нафта — во геостратешка линија на судир што ќе влијае врз глобалната безбедност, економијата и балансот на моќ, вели професорот Џаганат Панда во интервју за МКД.мк по неговото учество на Скопје безбедносен форум 2026. Професорот Панда е раководител на Стокхолмскиот центар за јужноазиски и индо-пацифички прашања (SCSA-IPA) при Институтот за безбедносна и развојна политика (ISDP) во Шведска и виш соработник во Хашкиот центар за стратешки студии. Како водечки виш експерт за источноазиски и индо-пацифички прашања, тој сведочел пред Конгресот на САД и е признат како еден од експертите за стратешки прашања на следната деценија. Неговото излагање на Скопје безбедносниот форум за стратешката иднина на Ормускиот теснец до 2030 година и неговите глобални импликации, за ривалството меѓу големите сили и последиците за Европа и Западен Балкан предизвика голем интерес.
Професоре Панда, во вашето излагање рековте дека до 2030 година Ормускиот теснец ќе стане дефинирачки тест за Индо-пацифичката стратешка отпорност. Кои индикатори до 2030 година ќе покажат дека Ормускиот теснец станал геостратешка линија на судир, а не само енергетски коридор?
– До 2030 година, дефинирачката трансформација нема да биде количината на нафта што поминува низ Ормускиот теснец, туку безбедносната вредност што ќе се врзува за секој брод што минува низ него. Во моментот кога комерцијалниот поморски сообраќај ќе почне да бара постојано воено обезбедување, Ормус ќе ја премине границата од енергетски коридор во геостратешка линија на судир. Неколку индикатори ќе го покажат ова.
Првиот е институционализирање на трајно присуство на вонрегионални поморски сили од Индо-Пацификот, покрај традиционалното американско присуство. Вториот е сè поголемата употреба на енергетските рути како инструмент на геополитичко пазарење, каде одлуките за транспорт ќе зависат подеднакво од санкции, стратешки сојузи и принудна дипломатија, како и од пазарната логика. Трето, сајбер-операциите против пристаништа, бродски компании и енергетска инфраструктура сè повеќе ќе ги заменуваат конвенционалните напади, бидејќи создаваат стратешки трошоци без непосреден ризик од воена одмазда.
Подеднакво значајни ќе бидат инвестициите во стратешки нафтени резерви, алтернативни нафтоводи и поголема отпорност на синџирите на снабдување. Таквите вложувања покажуваат дека државите повеќе не го сметаат Ормус само за ранлив, туку за структурно оспоруван простор. На крајот, значењето на теснецот до 2030 година ќе биде помалку поврзано со јаглеводородите, а повеќе со неговата способност да влијае врз поширокиот баланс на моќ во Индо-Пацификот.
Која азиска сила би била најранлива при долготрајно нарушување?
– Долготрајното нарушување би влијаело врз секоја голема азиска економија, но ранливоста треба да се мери преку способноста за адаптација, а не само според зависноста од увоз.
Јужна Кореја веројатно би се соочила со најголем стратешки предизвик. Нејзината индустриска економија силно зависи од непрекинато снабдување со енергија, а има релативно ограничени домашни алтернативи. Дури и кратки прекини брзо би влијаеле врз производството на полупроводници, индустриската конкурентност и извозните перформанси.
Jaпонија има слични структурни ограничувања, но располага со посилно институционално искуство во диверзификација на енергијата и кризно планирање, развиено по нуклеарната катастрофа во Фукушима.
Кина останува најголем увозник во апсолутни бројки, но има поголема стратешка флексибилност благодарение на диверзифицирани добавувачи, проширени резерви, капацитети за јаглен и растечки инвестиции во обновливи извори.
Индија исто така е значително изложена, особено поради увозот на сурова нафта и комерцијалните интереси во Заливот, но постепено ги диверзифицира изворите и ги зајакнува резервите.
Прашањето, значи, не е кој увезува најмногу енергија, туку кој има најголем капацитет да издржи долготрајно стратешко нарушување. Според таа мерка, Јужна Кореја останува најизложена.
Дали државите од Индо-Пацификот ќе соработуваат пред следната криза?
– Следната криза во Ормус тешко дека ќе доведе до колективен безбедносен сојуз. Наместо тоа, ќе се забрза процесот што јас го нарекувам „конкурентна координација со повремени судири“.
Главните сили имаат различни стратешки преференци. Индија тежнее кон стратешка автономија, Кина преферира аранжмани што го намалуваат американското влијание, додека Јапонија и Јужна Кореја продолжуваат да дејствуваат во безбедносни структури предводени од САД. Овие разлики ја прават малку веројатна таа евентуална сеопфатна поморска безбедносна архитектура.
Сепак, практичната соработка станува сè пореална. Свесноста за поморската ситуација, сајбер-отпорноста, размената на разузнавачки информации, итните договори за споделување гориво и координираниот надзор на поморскиот сообраќај се области каде и стратешки конкуренти можат да најдат заедничка основа.
Идната соработка ќе произлегува од заеднички ранливости, а не од заеднички политички вредности. Вистинскиот предизвик е политичката доверба. Во време на криза, владите природно ја ставаат националната енергетска безбедност пред регионалната координација. Но повторените нарушувања постепено ќе покажат дека едностраните пристапи создаваат повисоки економски трошоци од селективната соработка.
Ормус, затоа, најверојатно ќе биде простор на фрагментирани, но функционални партнерства, а не на целосна институционална интеграција.
Како конкуренцијата меѓу САД, Кина и Индија ќе го преобликува Ормус?
– Ормус постепено се претвора во западно продолжение на стратешката конкуренција во Индо-Пацификот. Соединетите Држави речиси сигурно ќе останат главен безбедносен гарант, но нивната доминација сè повеќе ќе коегзистира со растечкото кинеско поморско присуство и западното поморско проширување на Индија.
Целта на Кина е пред сè стратешко обезбедување, а не директна воена доминација. Со оглед на зависноста од енергија од Заливот, Пекинг ќе настојува да го прошири својот оперативен капацитет за заштита на комерцијалните интереси и да ја намали зависноста од американските безбедносни гаранции.
Индија гледа на Ормус поинаку. Наместо борба за регионална доминација, Њу Делхи сè повеќе ја гледа стабилноста во Арапското Море и западниот Индиски Океан како составен дел од сопствената поморска безбедност.
Идната архитектура нема да биде ниту униполарна, ни биполарна. Наместо тоа, Ормус ќе стане слоевита безбедносна средина со преклопени партнерства, селективна конкуренција и повеќе безбедносни актери. Управувањето со стратешкиот соживот, а не постигнувањето стратешка надмоќ, ќе ја дефинира регионалната стабилност.
Која неконвенционална закана е најопасна?
– Меѓу различните хибридни закани со кои се соочува Ормус, сајбер-дестабилизацијата претставува најнепосреден стратешки ризик.
За разлика од конвенционалните воени напади, сајбер-операциите ретко бараат физичка конфронтација. Тие можат тивко да ги погодат пристаништата, системите за управување со бродови, навигацискиот софтвер, осигурителните платформи или финансиските мрежи, создавајќи голема несигурност на глобалните енергетски пазари.
Најголемата опасност не лежи во трајно блокирање на поморскиот сообраќај, туку во поткопување на довербата во сигурноста на поморската трговија. Дури и ограничени нарушувања можат да предизвикаат раст на осигурителните трошоци, доцнења во транспортот, шпекулации на пазарот и ценовна нестабилност кај енергенсите.
Прокси-конфликтите и поморската принуда остануваат сериозна закана, особено со оглед на регионалната нестабилност. Но тие најчесто создаваат видливи политички сигнали што предизвикуваат воени реакции. Сајбер-операциите се фундаментално различни бидејќи утврдувањето на одговорноста е тешко, а стратешките последици брзо се шират низ меѓусебно поврзаните глобални синџири на снабдување.
Во сè подигитализирана поморска економија, информациските системи станаа речиси подеднакво стратешки важни како и самите поморски рути.
Како кризите на Блискиот Исток и Индо-Пацификот влијаат врз Европа и Западен Балкан?
– Претпоставката дека Европа може географски да се изолира од нестабилноста во Индо-Пацификот или Блискиот Исток станува сè понеодржлива. Денешните геополитички кризи се пренесуваат преку цените на енергијата, нарушувањата во транспортот, сајбер-мрежите и финансиските пазари многу побрзо отколку преку директна воена конфронтација.
За Европа, нестабилноста околу Ормус веднаш влијае врз инфлацијата, индустриската конкурентност и енергетската отпорност. За Западен Балкан, овие ефекти се дополнително засилени поради тековните институционални транзиции, надворешните влијателни кампањи и економските ранливости.
Хибридните актери лесно ја користат оваа неизвесност преку дезинформации, политичко мешање и економски притисок. Оттука, кризи што започнуваат илјадници километри далеку често директно ги преобликуваат домашните политички дебати во Југоисточна Европа.
Ова покажува дека современата безбедност сè повеќе е системска, а не регионална. Успешната интеграција на Западен Балкан во пошироката европска безбедносна архитектура ќе зависи не само од институционални реформи, туку и од изградба на отпорност кон трансрегионални геополитички шокови.
Како реалистичкиот конструктивизам го објаснува Ормус?
– Реалистичкиот конструктивизам нè потсетува дека не само моќта, туку и перцепцијата за моќта го одредува стратешкото однесување.
Објективно, Ормус останува незаменлив поради глобалната енергетска зависност. Но воените распоредувања околу теснецот се обликуваат помалку од географијата, а повеќе од различните интерпретации на стратешките намери.
Вашингтон го гледа континуираното поморско лидерство како клучно за зачувување на поморскиот поредок. Пекинг, пак, сè повеќе ја смета зависноста од американските безбедносни гаранции за неприфатлива стратешка ранливост, што бара поголемо кинеско присуство.
Индија го гледа Ормус низ поширока перспектива на Индискиот Океан, каде западното поморско ангажирање ја надополнува нејзината растечка индопацифичка улога, а не служи само за заштита на енергетскиот увоз.
Овие конкурентни стратешки наративи меѓусебно се засилуваат. Секое ново распоредување што една сила го смета за гаранција за стабилност, друга може да го доживее како закана.
Така, перцепциите постепено стануваат реалност и водат кон подлабока милитаризација, дури и без директен воен судир. Ормус затоа претставува јасен пример за тоа како идентитетите, очекувањата и стратешките наративи постојано ги преобликуваат објективните безбедносни услови.
Што треба да научат помалите европски држави од Индо-Пацификот?
– Најважната лекција од Индо-Пацификот е дека отпорноста започнува многу пред почетокот на конфликтот.
Земји како Jaпонија, Сингапур и Јужна Кореја сè повеќе ги третираат пристаништата, подморските кабли, дигиталната инфраструктура и синџирите за снабдување со полупроводници како дел од националната безбедност, а не само како економски ресурси.
Помалите европски држави треба да усвојат сличен пристап. Наместо да се обидуваат воено да им парираат на големите сили, тие треба да ја зајакнат институционалната подготвеност, да ги диверзифицираат стратешките зависности и да развијат механизми за брзо закрепнување од хибридни нарушувања.
Подеднакво важно е и градењето доверливи меѓународни партнерства. Размената на информации, соработката во сајбер-одбраната и заедничката заштита на критичната инфраструктура често носат поголема безбедносна корист отколку скапите воени набавки.
За Западен Балкан особено, отпорноста зависи од посилно владеење, транспарентни инфраструктурни инвестиции и поголема заштита од надворешни влијателни операции.
Иднината на европската безбедност сè повеќе нема да зависи само од одвраќањето, туку од способноста на државите ефикасно да функционираат и под постојан хибриден притисок.
А.Д.
