Случајот со убиството во белградскиот ресторан „27“ во само две недели претрпе неколку големи промени. Првичната теза дека началникот на Полициската управа во Белград Веселин Милиќ помогнал во криењето на доказите беше отфрлена со тврдењето дека тој воопшто не бил на местото на настанот кога Саша Вуковиќ Боске го убил Александар Нешовиќ Баја. Сепак, за многу граѓани на Србија, клучното прашање останува исто: што правел началникот на најголемата полициска управа во земјата со двајца истакнати членови на криминалното милје, пишува Дојче веле.
За Стеван Дојчиновиќ, главен уредник на истражувачкиот портал КРИК, нема ништо спектакуларно во овој случај. „Фактот дека имаме началник на полицијата поврзан со криминалот кој учествува во кривични дела е целосно познат и докажан факт“, изјави Дојчиновиќ за Дојче веле. Тој тврди дека српската држава, односно Српската напредна партија, која ги држи сите лостови на власта, е директно испреплетена со организираниот криминал.
„Државата, меѓутоа, нема стабилен партнер, туку во зависност од околностите избира со кого ќе соработува од криминалното милје. До 2021 година, државата соработуваше многу тесно со ограноците на Кавачкиот клан, а потоа ситуацијата се смени – тие станаа непријатели на државата, а државата почна да соработува со соперничка група“, вели Дојчиновиќ. Според него, токму овие променливи сојузи придонеле за крвавите конфронтации во српското подземје, во кои повеќе од сто луѓе беа убиени во мафијашки ликвидации во текот на изминатата деценија, честопати среде бел ден. Затоа, вели тој, ниту последното убиство не било невообичаено.
„Тој случај стана голем затоа што на СНС ѝ одговараше да биде голем. Бидејќи во рамките на СНС различни струи соработуваат со различни криминални групи кои сега се во војна“, објаснува Дојчиновиќ.
Деценија докази
Во текот на изминатите десет години, обвинувањата за врски меѓу политичката елита на Србија и организираниот криминал беа поткрепени со судски постапки, изјави на сведоци, дешифрирани комуникации од апликации и години работа на истражувачки новинари. Според новинарот Бранко Чечен, овој однос меѓу владејачката СНС и криминалното подземје датира од самите почетоци на владеењето на Александар Вучиќ. „Ова го гледаме првенствено затоа што луѓето кои одеднаш почнуваат да добиваат работа од државата доаѓаат директно од криминалното опкружување, како Звонко Веселиновиќ и Милан Радојичиќ“, вели Чечен.
Еден од највпечатливите примери дојде од истрагата против Вељко Беливук, наводниот водач на една од најозлогласените групи на организиран криминал во Србија. Како што објави КРИК од судењето, Беливук им кажал на обвинителите дека решил да „каже сè“ за односот на неговата група со претседателот Вучиќ, тогашниот министер за внатрешни работи Александар Вулин, братот на Вучиќ и други функционери кои им барале услуги, „а сега се преправаат дека не ги познаваат“.
Дојчиновиќ укажува и на ватсап пораки пронајдени во телефонот на Беливук по неговото апсење во 2016 година, за кои тврди дека го откриваат командниот синџир. „Беливук побарал одобрение од многу важен и влијателен член на жандармеријата, Ненад Вучковиќ Вучко, и ѝ одговарал на Дијана Хркаловиќ, друго лице во полицијата, која потоа им одговарала на нејзините шефови, министерот и, очигледно, на претседателот“, вели Дојчиновиќ. Друг доказ се појави во 2023 година, кога КРИК објави аудио снимка на која можело да се слушне како Вучковиќ води состанок на криминална група, разговара за бизнис и се фали дека неговата мрежа „ги држи сите полициски сили во свои раце“.
Однос од заемна корист
Како што истакнуваат и Дојчиновиќ и Чечен, односот меѓу државата и организираниот криминал не е само прашање на корупција. Тоа е договор од кој двете страни имаат корист: државата обезбедува заштита, а криминалните групи за возврат извршуваат одредени задачи. За време на протестите што ја зафатија Србија во последните две години, истражувачките новинари идентификуваа членови на криминални групи меѓу мажите кои беа стационирани во таканаречениот Чациланд и кои ги напаѓаа демонстрантите.
Лица од организираниот криминал со години се поврзуваат и со навивачки групи кои ги контролираат трибините, што осигурува дека скандирањата против Вучиќ се слушаат што е можно поретко на стадионите. „Државата не штити некој нарко-картел само за тој картел да испрати неколку десетици луѓе да ги напаѓаат демонстрантите. Клучната работа се парите. Поединци кои ја водат државата добиваат и дел од приходите. Тоа е главната мотивација. Но, бидејќи тие работат заедно, се разбира, секогаш кога им треба работна сила за улицата или стадионот, можат да повикаат криминалци и тие се должни да одговорат“, додава Дојчиновиќ.
Политичко-криминални заеднички потфати
Најјасна илустрација за таа врска е Јовањица, една од најголемите плантажи со марихуана во Европа, откриена во 2019 година недалеку од Белград. Нејзиниот сопственик, Предраг Колувија, со години гради имиџ на успешен претприемач. Добивал државни награди, бил домаќин на високи државни функционери на својот имот и одржувал блиски врски со припадници на полицијата, Безбедносно-информативната агенција и Воената безбедносна агенција.
„Самата држава е вклучена во дистрибуцијата на дрога“, вели Дојчиновиќ. „Веќе не зборуваме за корупција во смисла дека криминалот им плаќа на државните службеници. Зборуваме за тоа како државата влегува во заеднички бизнис со криминалот“.
Зошто никој од врвот не сноси последици?
И покрај повеќегодишните истраги, судските постапки и растечкиот број докази, ниту еден од најголемите случаи на организиран криминал во Србија не довел до политичка одговорност. Според Дојчиновиќ, обвинителството користи дешифрирана комуникација од апликацијата Скај за да ги гони членовите на криминалните групи, но ги избегнува трагите кои водат до политички чувствителни лица. „Обвинителството всушност ја користи комуникацијата на Скај за да ги гони криминалците, но не сака да се допира и да создава проблеми за политичарите во Србија“, вели Дојчиновиќ.
Власта ги отфрла сите обвинувања и официјално тврди дека води решителна борба против организираниот криминал. „Кога мора, режимот апси некого, но потоа го разводнува случајот, едноставно затоа што не смее да дозволи да пропадне соработник кој би можел да прозбори и да предизвика штета “, додава Чечен.
Политичката цена
Сепак, просторот за маневрирање се стеснува. Додека протестите продолжуваат низ цела Србија, притисокот врз претседателот Александар Вучиќ расте. Бранко Чечен верува дека прашањето за соработката со криминалот сега почнува да ја еродира дури и поддршката кај гласачите кои не се дел од опозицијата. „Ова се луѓе кои се за него, но не се во неговиот клан, туку едноставно им одговара што Александар Вучиќ е на власт. Бидејќи едно е да заработуваш пари под Вучиќ, а друго е да бидеш беспомошен пред криминалците и да немаш полиција да те заштити“, објаснува Чечен.
Затоа, верува тој, Вучиќ за прв пат се соочува со неизвесни избори и внимателно води мапа на датумите на нивното распишување, за да се одржат во најповолниот момент за него. „Александар Вучиќ не учествува на избори за кои не е апсолутно сигурен дека ќе победи – со измама или чесно. Значи, ова е многу тешка ситуација за него. Но, се чини дека се подготвува за изборите како нешто што мора да се случи според законот и уставот. Ова сепак не значи дека овие избори ќе се одржат, бидејќи гледаме дека уставот и законот се кршат секој ден, но се надевам дека никој нема да помисли да воведе диктатура без избори“, заклучува Чечен.
