Во сето ова имаше многу симболика насочена против политиката на Орбан. Меѓутоа, Маѓар сега навлегува во суштината на системот што го изгради Орбан. Поранешниот премиер воспостави механизми децении однапред што треба да ја отежнат работата на секоја следна влада во случај на негов пораз – преку тешко сменливи функционери и мрежа финансирана од милијарди евра. Благодарение на двотретинско мнозинство во парламентот, владата на Тиса сега има можност да ги демонтира тие структури.
Маѓар тој систем во парламентот во понеделник (22 јуни) го нарече „мафијашки“ и вети дека темелно ќе го елиминира преку таканаречената „Операција чистилиште“ – име што ја одразува неговата склоност кон историски и религиозни симболи.
Планирани се обемни истраги, кои треба да откријат како се збогатиле членовите на семејството на Орбан, неговите соработници, олигарсите и високите партиски функционери, како и да овозможат враќање на нелегално стекнатиот имот. Во исто време, државата, судството и медиумите треба да се реорганизираат за да се спречи враќањето на политичката контрола врз институциите што постоеја за време на владеењето на Орбан. Унгарскиот портал 444 оцени дека Орбан сакал да „ги врзе рацете на идните влади“, додека новата влада се обидува да го поништи неговиот план.
Во вторникот (23 јуни), Парламентот го усвои првиот обемен сет закони во рамките на „Операцијата чистилиште“. Станува збор пред сè за мерките против корупцијата клучни за одмрзнување на околу 17 милијарди евра од фондовите на ЕУ, од кои рокот за околу 10,4 милијарди истекува во август.
Една од најважните мерки се однесува на укинувањето на таканаречените „Фондации за управување со јавен имот од општ интерес“ (КЕКВА). Станува збор за приватни фондации кои управуваат со универзитети, културни институции и споменици. Овие структури беа формирани под Орбан, со цел да се префрлат големи државни средства во приватни раце – вкупно помеѓу пет и девет милијарди евра.
Во исто време, преку тие фондации, на универзитетите беа воведени нови модели на управување, честопати со персонал близок до владата, што практично ја укина нивната автономија.
Најпознат пример е „Колеџот Матијас Корвинус“ (МКК), клучна образовна и идеолошка институција на партијата Фидес. Во 2020 година, таа фондација доби десет проценти од државните акции во нафтената компанија МОЛ и фармацевтската компанија Рихтер Гедеон, во вредност од околу 1,3 милијарди евра.
Парламентот дополнително ги прошири овластувањата на Агенцијата за интегритет, ги заостри правилата за пријавување на имотот на политичарите и ја зголеми транспарентноста во јавните набавки – област која беше едно од главните жаришта на корупција за време на владеењето на Орбан.
Меѓу другото, профитот го остварувале компаниите на Лоринк Месарош, соученик на Орбан, кој од локален инсталатер пораснал во најбогатиот човек во Унгарија. Неговиот прекар е „Новчаникот на Орбан“.
Парламентот исполни и едно од важните предизборни ветувања – реформа на јавните медиуми и ограничување на политичките кампањи на омраза преку постери и реклами, што беше честа практика за време на владеењето на Орбан.
Државните медиуми тогаш функционираа како пропагандна платформа, и покрај законската обврска за неутралност. Гласовите надвор од Фидес речиси и да немаа простор. Сега се укинуваат претходните холдинг структури, а се формираат нови тела во кои, покрај политичките партии, претставници ќе имаат и новинарски здруженија.
Меѓу најважните планирани мерки е основањето на „Канцеларијата за враќање и заштита на националниот имот“ (НВВХ). Неговата задача ќе биде да ги врати милијардите евра што, како што се тврди, лица блиски до владата на Орбан ги стекнале преку нетранспарентни и често нелегални зделки, како и нивното гонење.
Политикологот Габор Тереок оценува дека планот е „најважната политичка мерка“ на новата влада, бидејќи одговара на силната општествена потреба за одговорност и казнување на злоупотребите – нешто, вели тој, што ниедна влада не можела да го спроведе од промената на системот во 1989/90 година.
Нацрт-законот за тоа тело ќе биде предмет на јавна дебата – практика што не постоеше за време на владеењето на Орбан. Истото важи и за планираните уставни измени, вклучително и разрешувањето на претседателот на земјата, Тамаш Сујок, кого Маѓар го нарекува „марионета на Орбан“, како и ограничувањето на пратеничките мандати на три последователни мандати. Токму оваа мерка веќе предизвикува критики.
Експертот за надворешна политика Жужана Селењи предупредува дека новата влада се соочува со таканаречената „пост-илиберална трилема“: мора брзо да ги отстрани последиците од претходниот систем, да спречи враќање на популизмот и во исто време стриктно да ги почитува демократските норми.
Според неа, понатамошниот развој на Унгарија ќе зависи од тоа дали владата ќе успее да одржи рамнотежа помеѓу брзината, ефикасноста и владеењето на правото.
