Во дебатата за изборната реформа во Македонија, преминот кон една изборна единица често се поврзува со воведување законски, односно фиксен национален праг – најчесто од 3 или 5 проценти. Образложението е навидум едноставно: една изборна единица би обезбедила поправична распределба на мандатите, а прагот би спречил прекумерна фрагментација и влез на политички листи со занемарлива поддршка. Но симулациите за изборите од 2002 до 2024 година покажуваат дека токму прагот може целосно да го промени карактерот на реформата. Наместо поотворен и попропорционален систем, една изборна единица со повисок праг може да произведе порестриктивен парламент од оној што го имаме денес.
Изборниот праг не е технички детал
Изборниот праг го определува минималниот удел на гласови што една листа мора да го освои за воопшто да учествува во распределбата на мандатите. Откако листите под прагот ќе бидат исклучени, нивните гласови повеќе не се земаат предвид при пресметката. Тоа не значи дека тие гласови буквално се префрлаат на друга партија, но нивното исклучување ја зголемува релативната тежина на гласовите за листите што го надминале прагот. Во комбинација со Д’Хонтовата формула, која и без тоа е поповолна за поголемите субјекти, ефектот може дополнително да ја концентрира распределбата на мандатите.
Оттука, истата идеја – една изборна единица – може да даде сосема различни резултати. Без висок праг таа го олеснува влезот на помалите партии со национално, но географски распрснато гласачко тело. Со праг од 3 или 5 проценти, пак, голем дел од тие партии повторно би останале надвор од Собранието, иако на национално ниво освоиле десетици илјади гласови.
Што покажуваат симулациите?
Доколку во една изборна единица се примени Д’Хонтовата формула со праг од 0,83 проценти – удел што приближно одговара на еден од 120-те пратенички мандати – во осумте изборни циклуси би биле застапени вкупно 66 листи, односно просечно 8,2 листи по избори. Тоа е повеќе од 49-те листи што вкупно освоиле мандати според сегашниот модел со шест изборни единици. Ваквиот праг би ја задржал основната придобивка на националната изборна единица: полесен пристап за политички субјекти со помала, но реална поддршка.
Сликата дополнително се менува со праг од 2 проценти. Тогаш вкупниот број листи што би добиле парламентарен статус во разгледуваниот период паѓа на 45 – помалку од 49-те листи под сегашниот систем. Тоа е клучниот парадокс: формално се воведува една изборна единица, но практично системот станува позатворен. Со други зборови, географската бариера се отстранува, но на нејзино место се поставува повисока национална бариера.
Што би значеле прагови од 3, 5 или 10 проценти?
При законски праг од 3 проценти, бројот на листи што би освоиле мандат во осумте изборни циклуси се намалува на 38. На изборите во 2002 година, на пример, наместо реално застапените седум листи или десетте што би влегле во една изборна единица со Д’Хонт без повисок праг, во Собранието би останале само четири. Таквиот праг би ги елиминирал не само маргиналните листи, туку и партии со забележлива општествена поддршка кои во одреден циклус не успеале да ја надминат границата од 3 проценти.
Со праг од 5 проценти рестриктивниот ефект е уште посилен. Вкупно 35 листи би освоиле мандати во целиот период, или просечно 4,4 листи по избори. Наместо плуралистички парламент, системот би создавал простор главно за најголемите коалиции и за неколку посилни етнички или регионално вкоренети субјекти. Праг од 10 проценти, кој се применува во Република Турција, би бил крајно исклучувачки: само 23 листи би влегле во Собранието во сите осум циклуси, односно помалку од три во просек по избори.
Овие бројки покажуваат дека прагот не служи само за спречување „прекумерна фрагментација“. Во зависност од неговата висина, тој може да го промени целиот партиски систем, да ги принуди помалите партии да се приклучуваат кон предизборни коалиции и да ја зацврсти доминацијата на најголемите блокови.
Политичкиот ефект: помал избор и посилни предизборни коалиции
Високиот национален праг би имал силен психолошки ефект врз партиите и гласачите. Помалите политички субјекти би знаеле дека самостојниот настап носи висок ризик сите нивни гласови да останат без мандат. Затоа тие би биле дополнително поттикнати да влегуваат во големи предизборни коалиции, често без јасна програмска сродност и со ограничена преговарачка моќ. Наместо да ја отвори конкуренцијата, реформата би можела уште повеќе да ја засили практиката на „мега-коалиции“ пред изборите.
Гласачите, исто така, би можеле стратешки да се откажуваат од помалите партии за кои сметаат дека немаат шанса да го надминат прагот. Така, формалното ограничување со текот на времето би станало и политичко самоисполнувачко пророштво: помалите листи би добивале помалку гласови токму затоа што граѓаните се плашат дека гласот за нив ќе остане без парламентарен ефект. Резултатот би бил дополнителна концентрација на политичката моќ кај најголемите коалиции, а не послободен избор за граѓаните.
Етничката застапеност и ризикот за помалите заедници
Во мултиетничко општество, ефектот на прагот не може да се проценува само преку бројот на партии. Помалите етнички заедници – Ромите, Турците, Власите, Србите, Бошњаците и другите – немаат доволно бројно гласачко тело за самостојно да надминат национален праг од 3 или 5 проценти. Нивните партии денес најчесто обезбедуваат претставување преку предизборни коалиции со поголемите македонски или албански блокови.
Високиот праг би ја направил таа зависност уште поголема. Формално, претставници на помалите заедници би можеле и натаму да бидат избрани преку коалициски листи, но нивната самостојност и можноста директно да ја претставуваат сопствената политичка агенда би биле ограничени. Сличен проблем би можеле да имаат и помалите албански партии, особено во изборни години во кои албанското гласачко тело е поделено меѓу повеќе листи. Затоа секој предлог за праг треба да се оценува и од аспект на правичната застапеност на заедниците, а не само преку потребата од стабилно парламентарно мнозинство.
Реформата мора да се оценува како целина
Главната поука од симулациите е дека изборниот модел не може да се сведе на слоганот „една изборна единица“. Неговиот вистински ефект зависи од три неразделни елементи: големината и бројот на изборните единици, математичката формула за претворање на гласовите во мандати и висината на законскиот праг. Промената на само еден елемент, без анализа на другите два, може да произведе исход спротивен на јавно прокламираната цел.
Доколку приоритет е поголема пропорционалност и поправична застапеност, една национална изборна единица треба да биде придружена со ниска влезна бариера и со формула што не им дава прекумерен бонус на најголемите партии. Симулациите покажуваат дека прагот од 2 проценти веќе го намалува бројот на застапени листи под нивото на сегашниот модел. Оттука, праговите од 3 или 5 проценти тешко можат да се оправдаат како мерка за поголема инклузивност. Тие можат да обезбедат помал број партии во парламентот, но цената би била поголем број гласови без претставнички ефект и посилна зависност на помалите субјекти од големите коалиции.
Каква реформа ѝ е потребна на Македонија?
Македонија треба да избегне две крајности: систем што прекумерно ги наградува најголемите партии и систем што создава толкава фрагментација што тешко може да се формира функционално мнозинство. Најразумниот пристап е реформата да се заснова врз јавно достапни симулации, јасно утврдени цели и широка политичка и општествена расправа. Треба однапред да се знае дали целта е поправична застапеност, намалување на бројот на „изгубени“ гласови, поголема самостојност на помалите партии, стабилност на владите – или комбинација од овие цели.
Една изборна единица може да биде чекор кон поправично претставување, но само доколку не биде придружена со праг што ја поништува нејзината инклузивна логика. Вистинската реформа не треба само да ја менува географијата на изборите, туку да создаде систем во кој гласот на граѓанинот има што е можно поеднаква тежина, политичката конкуренција е реална, а парламентот останува способен да произведува одговорни и стабилни мнозинства. Токму во таа рамнотежа меѓу претставувањето и управливоста треба да се бара идниот изборен модел на Македонија.
Жидас Даскаловски
