На Инстаграм, профилите посветени на Фројдовата теорија собираат милиони следбеници. Телевизиските емисии за терапија се гледаат како трилери. Во сериозните списанија се појавуваат текстови што зборуваат за „воскреснување“ на психоанализата. Фројд повторно станува актуелен — и тоа не од носталгија, туку од потреба.
Со децении психоанализата беше отфрлувана како застарена, премногу бавна и недоволно „научна“. Бихејвиоралната психологија понуди брзи техники, фармацевтската индустрија понуди таблети, а модерниот свет сакаше решенија што функционираат веднаш.
Но човечката психа не функционира како апликација што се ажурира со едно кликнување.
Всушност, ако се погледне глобално, психоанализата никогаш не исчезнала. Во Латинска Америка, на пример, таа е дел од културата. Во Аргентина луѓето шеговито велат дека не можеш да леташ до Буенос Аирес без барем еден психоаналитичар во авионот.
И тука доаѓа клучната поента: психоанализата често оживува во моменти на политичка криза.
Кога општествата живеат во страв, цензура или пропаганда, луѓето бараат начин да разберат што им се случува — не само политички, туку и психолошки. Во времето на диктатурите во Латинска Америка, психоанализата станала простор каде што луѓето можеле да зборуваат за траума, загуба и вистина. Самото зборување било чин на отпор.
Истото важело и за интелектуалците во Европа во време на фашизмот. Некои од нив ја користеле психоанализата за да разберат како се создава авторитарната личност — зошто луѓето сакаат силни лидери, зошто се покоруваат, зошто бараат ред наместо слобода.
Дури и антиколонијалниот мислител Франц Фанон ја користел психоанализата за да покаже како политичката репресија навлегува во психата на потчинетите.
И денес, како што се множат автократиите, расте омразата кон мигрантите, а насилството се пренесува во живо на интернет, психоанализата повторно изгледа релевантна. Не затоа што нуди брзи решенија, туку затоа што нуди начин да се разбере хаосот.
Некои современи автори дури се обидуваат да го „спојат“ Фројд со невронауката. Тие тврдат дека несвесното не е поетска идеја, туку биолошка реалност. Лековите можат да помогнат, велат тие, но не ја решаваат приказната зад симптомите.
Други мислители пак се враќаат на политичката страна на психоанализата. За нив, поимите како нарцисизам, потиснување или нагонот на смртта помагаат да се објасни светот во кој рационалноста често губи од емоцијата, а фактите од стравот.
Во време на алгоритми што го мерат вниманието во секунди, психоанализата инсистира на бавност. Во време на економија што ја претвора секоја вредност во цена, таа зборува за смисла. Во време на вештачка интелигенција, таа потсетува дека човечката внатрешност не може да се сведе на податоци.
И можеби токму затоа повторно се враќа.
Во свет што бара брзи одговори, психоанализата нуди нешто поретко: простор да се постават вистинските прашања.
Дали оваа ренесанса ќе опстане, останува да се види. Но засега, како што се трупаат политичките кризи, а традиционалните терапевтски пристапи изгледаат недоволни, Фројдовите согледби за човечката психа наоѓаат нова публика желна да ја разбере темнината на нашето време, вели Конверзејшн.
Кога времињата стануваат мрачни, луѓето повторно почнуваат да се прашуваат што се случува во нивната глава. А таму Фројд сè уште има што да каже.
