Ако првиот текст беше за формата (условите за работа), овој е за суштината (смислата на науката). Во јавните расправи за новите критериуми за напредување и вреднување, доминира површната логика: „повеќе трудови во светски бази ќе резултира со квалитет“ и конечно ќе влеземе во Шангајската листа. Тоа звучи политички привлечно, но е методолошки недоволно, економски неодржливо и државнички и геополитички наивно. Како што вели Гудхарт ако индикаторот се претвори во цел, системот почнува да произведува „мерливи“ трудови, а не нужно општествено корисно знаење.
Гео/политика на облакот: кој го поседува серверот, ја поседува вистината
Во 21-от век, податоците не се само административна белешка; тие се ресурс со стратешка тежина. Моќта денес се префрла кон оние што собираат, стандардизираат и анализираат масовни бази на податоци (Big Data).
Кога државата и универзитетите ја врзуваат научната кариера исклучиво за видливост во платформите Web of Science и Scopus, тие треба да се запрашаат: Кој ги управува тие инфраструктури и чии интереси тие опслужуваат?
Прашањето е едноставно, кој стои зад базите?
- Web of Science е производ на Clarivate, јавно тргувана аналитичка компанија чиј примарен интерес е профит и пазарна доминација.
- Scopus е база на Elsevier, дел од групацијата RELX, глобален џин во аналитиката на ризици и информации.
Ова не значи дека базите се „лоши“ по дефиниција. Но, значи дека тие се приватни инфраструктури со сопствени правила, таксономии (класификации) и геополитички пристрасности. Во нивната архитектура е вграден избор: што се индексира, кои јазици доминираат (англискиот е апсолутен хегемон), и кои теми се смета за „научно релевантни“.
Проблемот, кој критичарите (на пример Квет) го нарекуваат „дигитален колонијализам“, настанува кога домашната политика ги претвора овие платформи во de facto законска порта за академска егзистенција. Тогаш се случуваат три опасни ефекти:
- Екстракција на знаење: ние ги „извезуваме“ нашите податоци (за нашите кризи, болести, демографија) на туѓи сервери, хранејќи ги туѓите алгоритми за вештачка интелигенција.
- Маргинализација на локалното: локално релевантните теми (на пр. спецификите на охридскиот екосистем или македонскиот безбедносен систем) тешко пробиваат во списанија со висок импакт фактор, бидејќи за глобалниот уредник тие се „премногу контекстуални“.
- Епистемолошка зависност: почнуваме да ја гледаме нашата реалност низ туѓи очила. Ако некој феномен не е дефиниран во клучните зборови на Web of Science, тој за науката „не постои“.
Кога мерката станува цел: „Импакт факторот“ како системска заблуда
Индикаторите не се неутрални. Историјата на импакт факторот (JIF) е поучна: тој бил создаден од Јуџин Гарфилд како алатка за библиотекари за да одлучат кои списанија да ги купат, а не како мерка за квалитетот на поединечен научник. Кога универзитетите го користат JIF како кратенка за „вредност“, се отвора простор за лажна прецизност.
Глобалната научна заедница веќе крева тревога. Санфранциската декларација (DORA), потпишана од илјадници институции, експлицитно бара да се напушти употребата на списанија-мерки за вработување и финансирање. Слично, Лајденскиот манифест нуди 10 принципи, меѓу кои клучниот за нас: „Да се заштити извонредноста во локално релевантните истражувања“. Парадоксално, ние се обидуваме да бидеме „повеќе Европејци од Европа“, воведувајќи метрики кои самата европска академска заедница сега ги критикува како застарени и штетни.
Во слична насока размислува и Билјана Ванковска , предупредувајќи за „западната хегемонија на знаењето“. Таа со право аргументира дека наметнатиот „импакт фактор“ во општествените науки нè претвора во автомати кои мораат да ја репродуцираат доминантната западна парадигма за да бидат објавени. Но, ако Ванковска го лоцира проблемот во идеологијата (повикувајќи се на Грамши), јас би отишол чекор понатаму и би го лоцирал во технологијата и податоците. Не е само прашање што мислиме, туку кој ги поседува податоците врз кои мислиме.
Анатомија на заборавот: зошто немаме капацитет за ваква реформа?
Во анализата „Анатомија на заборавот“ веќе детално го образложив проблемот со нашата „институционална меморија“. Ние сме општество кое страда од хроничен дисконтинуитет. Секоја нова власт го ресетира системот, секој нов закон ја брише меморијата на претходниот.
Како можеме да очекуваме дека ќе изградиме наука од светски ранг, кога темелите на нашата администрација и образовен систем се нагризани од партизација и негативна селекција? Феноменот „наше дете“, за кој пишував, го убива квалитетот во зачеток. Селекцијата на кадри не се врши според компетенции, туку според лојалност. Во такви услови, воведувањето на ригорозни критериуми за научен напредок, без претходно да се санираат институционалните „дупки“, е исто како да градите облакодер врз жив песок. Ние немаме континуитет во финансирањето, немаме континуитет во приоритетите, а сега сакаме континуитет во врвни резултати. Тоа е структурно невозможно.
Медицината е универзална, Безбедноста е контекстуална
Најголемата методолошка стапица е „универзализацијата“. Во природните и медицинските науки, „кодот“ е универзален. Срцевиот удар има иста физиологија во Скопје и во Њујорк. Затоа, меѓународната споредба преку цитати е релативно логична.
Но, во општествените науки, како што се право, безбедност, социологија – „лабораторијата“ е самото општество. Како што аргументира Фливбјерг, општествените науки се занимаваат со phronesis (практична мудрост) зависна од контекстот.
Пример, истражување за „Менаџирање на кризи во услови на партизирана администрација“ може да биде животно важно за Македонија, но целосно неразбирливо за рецензент од Шведска. Тој рецензент трудот ќе го одбие не затоа што е неквалитетен, туку затоа што не се вклопува во неговата „нормална“ парадигма. Со механичкото изедначување, законот ги казнува оние научници кои решаваат домашни проблеми, а ги наградува оние кои пишуваат апстрактни теоретски модели за „глобалната публика“.
„Контаминирана лабораторија“: кога довербата е банкрот
Законот бара емпириски истражувања со светски стандард. Но, дали законодавачот знае во какви услови се врши теренско истражување во Македонија? Емпиријата зависи од довербата. Но, македонскиот граѓанин е „преанкетиран“ и манипулиран од партиски анкетари кои со години го користат зборот „истражување“ како параван за политички маркетинг.
Кога научникот денес ќе побара податоци, тој добива „врата во лице“. Институциите кријат податоци, а граѓаните даваат социјално посакувани одговори или одбиваат соработка. Да се бара „Science-level“ емпирија во општество со „банкротирана доверба“, без државата да вложи денар во прочистување на тој простор или во финансирање на независни анкети, е академски цинизам.
Економија на исклучување: плаќаме за да бидеме експлоатирани
Во ерата на „Отворен пристап“ (Open Access), бариерата се премести од читателот кон авторот. Голем дел од списанијата во Web of Science наплатуваат Article Processing Charges (APC) – такси кои се движат од 2.000 до 4.000 евра по труд.
Ова создава двојна финансиска асиметрија:
- Државата плаќа претплата за пристап до базите (милионски суми).
- Истражувачите (преку проекти или од џеб) плаќаат повторно за да објават во истите тие списанија.
Како што вели Ларивиер ова води кон „академска плутократија“. Напредуваат само оние кои имаат пристап до богати буџети или странски грантови. Младиот, талентиран истражувач кој нема 3.000 евра за објава, останува невидлив, без разлика на генијалноста на неговата идеја.
Јазикот како безбедносна инфраструктура
Ова е безбедносниот императив. Македонскиот јазик во науката не е фолклор; тој е оперативен систем на државата. Идните судии, полициски инспектори, офицери и кризни менаџери се обучуваат на македонски јазик. Ако професорите се принудени (поради бодови) да пишуваат само на англиски, кој ќе ги напише современите учебници, коментарите на законите и безбедносните протоколи на македонски?
Ризикот е создавање на „терминолошки вакуум“. Ако немаме свои термини за cyber-warfare, hybrid threats или rule of law, ние ќе увезуваме туѓи концепти без критичка адаптација. Држава што нема јазичен капацитет да ја опише сопствената безбедносна реалност, не може ефективно ниту да ја брани. Јазикот е првата линија на одбрана.
Алтернативата е можна
Критиката не значи повик за изолација. Напротив, потребна ни е меѓународна видливост, но преку диференциран пристап:
- Ригорозни меѓународни критериуми за природните и медицинските науки (универзален код).
- Национална релевантност за општествените науки: Вреднување на трудови кои решаваат домашни проблеми, објавени во домашни списанија со сериозна меѓународна рецензија и уредувачки одбори.
- Државен фонд за APC: ако државата бара објавување во скапи списанија, таа мора да го покрие трошокот, за науката да не биде привилегија на богатите.
- Враќање на институционалната меморија: пред да бараме европски резултати, мораме да изградиме европски институционален капацитет. Тоа значи стоп за партизацијата и враќање на меритократијата, за која пишував во „Анатомија на заборавот“.
Функционална држава не се станува со имитирање на форми, туку со градење на суштина. А суштината е наука која ѝ служи на својата заедница, зборува на својот јазик и решава реални проблеми.
Алекандар Иванов
(При подготовката на овој текст е користен GEMINI за структурна оптимизација и визуелизација на сликите според целосните упатства од авторот. Авторот ја задржува целосната одговорност за сите изнесени ставови, заклучоци и финалната верзија на текстот.)
