Историјата понекогаш носи моменти кога вистината за некој конфликт се кажува доволно јасно за да не може да се игнорира. Обраќањето на иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи на 7 февруари во Доха, Катар, треба да биде токму таков момент. Неговите значајни и конструктивни забелешки беа одговор на повикот на САД за сеопфатни преговори и изложија издржан предлог за мир низ целиот Блиски Исток.
Минатата недела американскиот државен секретар Марко Рубио повика на сеопфатни преговори: „Ако Иранците сакаат да се сретнат, ние сме подготвени.“ Тој предложи разговорите да ги опфатат нуклеарното прашање, воените капацитети на Иран и неговата поддршка за посреднички групи во регионот. На прв поглед, ова изгледа како сериозен и конструктивен предлог, бидејќи безбедносните кризи на Блискиот Исток се меѓусебно поврзани, а дипломатија која го изолира нуклеарното прашање од пошироката регионална динамика тешко може да трае.
На 7 февруари, министерот Арагчи одговори на американскиот предлог за сеопфатен мир. Во својот говор на форумот „Ал Џезира“ тој ја наведе суштинската причина за регионалната нестабилност – „Палестина… е определувачкото прашање на правдата во Западна Азија и пошироко“ – и предложи пат напред.
Изјавата на министерот е точна – нерешавањето на прашањето за палестинската државност ги поттикнало сите големи регионални конфликти од 1948 година наваму. Арапско-израелските војни, порастот на антиизраелската милитантност, регионалната поларизација и повторливите циклуси на насилство произлегуваат од неуспехот да се создаде држава Палестина покрај државата Израел.
Во својот говор Арагчи го осуди израелскиот експанзионистички проект што, како што рече, се спроведува „под знамето на безбедноста“, предупредувајќи и на можноста за анексија на Западниот Брег.
Тој исто така истакна друга суштинска димензија на израелската стратегија – стремежот кон трајна воена надмоќ во регионот – што, според него, бара соседните земји да бидат ослабени воено, технолошки, економски и општествено.
Неказнивоста на Израел придонела за дестабилизација на регионот, поттикнувајќи трки во вооружување, посреднички војни и циклуси на одмазда, како и ерозија на меѓународниот правен поредок.
Во заклучокот од говорот, Арагчи ѝ понудил на САД политичко решение:
„Патот кон стабилноста е јасен: правда за Палестина, одговорност за злосторствата, крај на окупацијата и апартхејдот и регионален поредок изграден врз суверенитет, еднаквост и соработка.“
Ова претставува валиден и конструктивен одговор на повикот за сеопфатна дипломатија. Таквата рамка би можела да ги опфати сите меѓусебно поврзани аспекти на конфликтот:
- крај на израелската експанзија и окупација,
- создавање палестинска држава покрај Израел,
- обновен нуклеарен договор со Иран ограничен на мирољубиви цели,
- укинување на санкциите, што би додало клучен столб на регионалната стабилност.
Иран веќе се согласил на слична рамка со Заедничкиот сеопфатен план за акција (JCPOA), усвоен од Советот за безбедност на ОН, од кој САД се повлекоа за време на првиот мандат на Доналд Трамп.
Сеопфатниот мир е во согласност со современата доктрина за колективна безбедност и со Повелбата на Обединетите нации, која бара меѓусебно признавање на суверенитетот и територијалниот интегритет.
Предлогот не е нов: со децении го поддржуваат Организацијата за исламска соработка и Арапската лига, особено преку иницијативата „земја за мир“ од 2002 година.
САД се соочуваат со „момент на вистина“ – дали навистина сакаат мир или ќе продолжат да ја следат израелската политика.
Безусловното усогласување со Израел не им служи на американските интереси, бидејќи ги вовлекува САД во повторливи регионални војни и ја ослабнува довербата во нивната надворешна политика.
Сеопфатниот мировен договор нуди ретка можност САД да го сменат курсот преку дипломатија заснована на меѓународното право и да помогнат во создавање стабилна регионална безбедносна архитектура.
Блискиот Исток стои на раскрсница меѓу бесконечна војна и сеопфатен мир. Рамката за мир веќе постои – потребни се палестинска државност, безбедносни гаранции за сите, обновен нуклеарен договор, укинување санкции, непристрасна примена на меѓународното право и дипломатија што ја заменува воената сила со безбедносна соработка.
Џефри Д. Сакс и Сибил Фарес
Преземено од: Common Dreams
