Договорот Нов СТАРТ меѓу Соединетите Држави и Русија истекува утре, со што се укинуваат последните преостанати заемни ограничувања врз двата најголеми нуклеарни арсенали во светот.
Престанокот на важноста на договорот им става крај на повеќе од половина век напори на Москва и Вашингтон, со различни нивоа на недоверба, да ги ограничат своите арсенали — напори што се протегаа од Ричард Никсон и Леонид Брежњев во 1972 година, па сè до Роналд Реган и Михаил Горбачов во 1985 година.
Договорот СТАРТ 1, потпишан во 1991 година, во периодот кога се распаѓаше Советскиот Сојуз, ги воведе првите значајни ограничувања врз американското и руското стратегиско нуклеарно оружје и воспостави режим на инспекции што подоцна стана образец за контролата на оружјето по Студената војна.
По краток прекин, договорот на крај беше заменет со Нов СТАРТ, кој беше потпишан во 2010 година, а продолжен во 2021 година. Со него бројот на нуклеарните боеви глави што секоја земја ги има распоредено беше ограничен на 1.550 — и понатаму повеќе од доволно за меѓусебно уништување и разорување на голем дел од светот, пишува Фајненшл тајмс.
Нов СТАРТ, исто така, овозможи детален процес на верификација и известување, осмислен за да се намали ризикот од недоразбирања што можат брзо да ескалираат во нуклеарна криза.
„Вистинската вредност на договорите за контрола на оружјето се огледа во нивната примена, а тоа вклучува инспекции, размена на податоци и известувања, од кои имаше илјадници“, изјави за Фајненшл тајмс Семјуел Чарап, виш политички научник во корпорацијата РАНД.
Русија е подготвена за новата реалност на свет без ограничувања во контролата на нуклеарното оружје меѓу САД и Русија по истекот на договорот Нов СТАРТ оваа недела, изјави вчера главниот московски претставник за контрола на оружјето.
„Ова е нов момент, нова реалност — подготвени сме за тоа“, изјави заменик-министерот за надворешни работи на Русија, Сергеј Рјабков, кој ги надгледува прашањата за контрола на оружјето, за руските новински агенции за време на посетата на Пекинг поради „консултации за стратегиска стабилност“.
Александра Бел, претседателка и извршна директорка на Билтенот на атомските научници, изјави: „Кога станува збор за нуклеарните ризици, во текот на 2025 година сè оди во погрешна насока. Нуклеарните ризици станаа посложени и поопасни, а видовме и дека лидерите потфрлија во својата обврска да ги контролираат тие ризици“.
„А за два дена ќе гледаме како Соединетите Држави и Русија ќе прокоцкаат половина век работа на одржување на нуклеарната стабилност меѓу двете најголеми нуклеарни сили“, изјави Бел вчера за британски Гардијан.
Дмитриј Медведев, кој во 2010 година го потпиша договорот Нов СТАРТ со Барак Обама, додека беше претседател на Русија, изјави дека истекот на тој договор треба „да ги вознемири сите“. „Кога постои договор, тоа значи дека постои доверба, но кога нема договор, тоа значи дека довербата е исцрпена“, рече Медведев.
Обама на социјалните мрежи напиша дека истекот на договорот „непотребно би избришал децении дипломатија и би можел да поттикне нова трка во вооружување, што би го направило светот помалку безбеден“.
Заговорниците на контролата на оружјето апелираа до двете нуклеарни суперсили во последен момент да дејствуваат за да го спасат договорот, кој го ограничува распоредениот стратегиски арсенал на секоја земја на 1.550 боеви глави, а вкупниот број на средствата за нивна испорака (ракети или бомбардери) на 800.
Во септември Владимир Путин предложи договорот Нов СТАРТ да се продолжи за уште една година, за што Доналд Трамп тогаш рече дека „звучи како добра идеја“.
Меѓутоа, се чини дека тие изјави не беа проследени со никакви суштински преговори. Москва соопшти дека не добила формален одговор на едногодишниот предлог на Путин. „Недостигот од одговор е исто така одговор“, додаде вчера Рјабков.
Трамп во јануари навести дека е подготвен да се откаже од договорот. „Ако истече, нека истече“, изјави тој за Њујорк тајмс. „Едноставно ќе направиме подобар договор“.
Претставник на Белата куќа подоцна соопшти дека Трамп сакал договор во кој би била вклучена и Кина, која има значително помал арсенал, од 600 боеви глави, од кои многу малку се распоредени и подготвени за употреба, според процените на Федерацијата на американските научници.
За споредба, Федерацијата на американските научници проценува дека американскиот арсенал изнесува 5.177 боеви глави (вклучувајќи ги оние во резерви и повлечени од употреба), додека рускиот изнесува 5.459.
Дури и додека се придржуваше до договорот, Русија продолжи со сериско производство на ново нуклеарно оружје и боеви глави, додека Соединетите Држави повеќе беа наклонети кон модернизација на своите постари залихи.
Василиј Кашин, професор на московската Висока школа за економија, изјави дека Москва нема голем интерес да го зголемува својот арсенал сè додека одржува стратегиски паритет со САД.
„Задоволни сме со ваквата состојба и нашата безбедност веќе е обезбедена. Зошто би започнувале трка во вооружување и би трошеле дополнителни пари на тоа? Не ни е потребно, затоа што веќе имаме предност“, рече Кашин.
Џенифер Кавана, директорка за воена анализа во групата Дифенс прајоритис, која се залага за контрола на оружјето, ги опиша надежите на Трамп за „подобар договор“ по истекот на Нов СТАРТ како „празни желби“.
„Ако администрацијата мисли дека по истекот на овој договор лесно ќе се постигне нов, ‘подобар’ договор, се лаже“, изјави Кавана. „Договорот со Русија е… веројатно предуслов за вклучување на Кина во контролата на нуклеарното оружје. Трамп можеби е врвен склопувач на договори, но во овој случај би му било подобро уште некое време да се држи до постојниот договор пред да се обиде да постигне подобар“.
Неформални извештаи сугерираа дека администрацијата на Трамп би можела да објави соопштение за своите амбиции во врска со неширењето на нуклеарното оружје, но дури откако Нов СТАРТ ќе истече.
Крајот на Нов СТАРТ би бил последниот грч на глобалната контрола на оружјето, која веќе со години постепено се распаѓа, оценува Гардијан. Договорите што ги ограничуваат системите за противракетна одбрана, силите со среден дострел и заемните права на прелет веќе се распаднаа.
Нуклеарните сили вложија стотици милијарди долари во модернизација на своите арсенали, Путин и Трамп отворено во својата реторика мавтаат со нуклеарните арсенали на своите земји, а претседателот на САД исто така се закани дека ќе го укине мораториумот на својата земја за нуклеарни тестирања.
Дерил Кимбал, челник на Асоцијацијата за контрола на оружјето во Вашингтон, изјави дека крајот на Нов СТАРТ би можел прилично брзо да запали нова трка во вооружување. „Многумина во нуклеарниот естаблишмент сакаат бројноста на американските сили брзо да се зголеми за да се одговори на стратегиското јакнење на Кина“, рече Кимбал.
Пропаста на договорот Нов СТАРТ, за возврат, би можела да го загрози Договорот за неширење на нуклеарното оружје од 1970 година, според кој државите што немаат нуклеарно оружје се обврзаа дека нема да го набавуваат, под услов државите што го поседуваат со добра волја да работат на разоружување. Оваа година следува ревизија на тој договор.
„Тоа би претставувало директно кршење на законските обврски на Соединетите Држави според Договорот за неширење на нуклеарното оружје и би ги разнишало темелите на уште еден клучен сет правила што го поддржуваат важниот, иако несовршен, меѓународен поредок заснован на правила“, изјави Кимбал.
Едно од историските оправдувања за нуклеарното одвраќање беше дека тоа го прави светот постабилен, затоа што ги прави нуклеарните сили повнимателни кога станува збор за ризикот од директен судир. Меѓутоа, дури и пред „смртта“ на Нов СТАРТ, имаше многу знаци дека спротивставените нуклеарни арсенали го губат секој стабилизирачки ефект што можеби го имале, особено по руската инвазија врз Украина во 2022 година, потоа вооружувањето на Украина од страна на Западот и наглиот пораст на тензиите долж границата меѓу Русија и НАТО.
„Едноставно кажано, нуклеарното оружје повеќе не функционира како пресуден фактор во глобалната безбедност“, напиша аналитичарот за нуклеарно оружје Алекс Колбин во Билтенот на атомските научници, во текст објавен минатата недела со наслов „Нуклеарното одвраќање умира. А речиси никој не го забележува тоа“.
Џејмс Актон, копретседател на програмата за нуклеарна политика во Карнегиевата фондација за меѓународен мир, исто така смета дека светот е „на прагот на нова трка во вооружување“. „Мислам дека во мојот животен век нема да има уште еден договор што ја ограничува бројноста“, изјави тој.
