Веста дека иранскиот врховен водач Али Хамнеи можеби е мртов, ако се потврди, нема да значи само смрт на еден лидер. Таа би можела да го означи почетокот на најдлабоката политичка неизвесност во Иран од Исламската револуција во 1979 година.
Во изминатите три и пол децении, Хамнеи не беше само симбол на системот, туку негов центар на гравитација. Тој беше човекот што ги држеше заедно спротивставените струи во државата — тврдолинијашите во безбедносниот апарат, верските кругови, политичките фракции и економските структури поврзани со режимот. Без него, тој внимателно балансиран систем може да почне да се расплетува.
Формално, наследникот го избира Собранието на експерти. Во практиката, одлуката ќе зависи од тоа кој ќе ја има вистинската моќ: верските институции, политичката елита или Револуционерната гарда, која во последните години се профилираше како најсилниот столб на режимот. Доколку тие успеат брзо да се усогласат околу нов водач, Иран може да помине низ контролирана транзиција. Но ако се отвори борба за влијание, земјата би можела да се соочи со институционална парализа и внатрешни поделби.
Сценариото станува уште почувствително ако се земе предвид дека Иран веќе е во период на длабока општествена напнатост. Санкциите ја ослабнаа економијата, инфлацијата ги притиска граѓаните, а протестите од последните години покажаа дека незадоволството е широко распространето. Смртта на врховниот водач може да ги охрабри оние што бараат промени, но исто така може да доведе до засилена репресија, ако безбедносните структури проценат дека системот е загрозен.
Последиците не би останале ограничени на Иран. Хамнеи беше клучната фигура зад регионалната стратегија на Техеран — од поддршката за вооружени групи до геополитичкото позиционирање во Блискиот Исток. Неговото отсуство може привремено да ја ослаби координацијата на тие политики, но може и да предизвика спротивен ефект: демонстративно заострување за да се покаже дека државата останува силна.
Најопасната непознаница е поврзана со начинот на кој настапила смртта. Ако се потврди дека била резултат на странски напад, тоа би претставувало драматичен преседан и би можело да ја турне ситуацијата кон поширока ескалација. Во таков случај, одмаздата би била речиси неизбежна, а ризикот од регионален конфликт значително би се зголемил.
Затоа, прашањето дали Хамнеи е жив или мртов не е само вест за судбината на еден човек. Тоа е прашање што може да го одреди правецот на Иран, стабилноста на Блискиот Исток и безбедносната рамнотежа далеку надвор од регионот.
Дури и пред да се појави официјална потврда, самиот факт што ваквата можност е отворена покажува колку кревка може да стане политичката архитектура кога ќе исчезне фигурата што со децении ја држела во рамнотежа.
Кој е Али Хамнеи?
Иранскиот врховен водач ајатолах Али Хамнеи, една од највлијателните фигури на Блискиот Исток, ја има последната одлука за сите клучни политики, тој е врховен командант на вооружените сили и ја контролира Револуционерната гарда.
Хамнеи е роден во 1939 година во Машхад, вториот по големина град во Иран, во семејство на свештеник. Таму стекнал верско образование, по што се посветил на политички активизам против шахот, монархот што владеел со земјата до Исламската револуција во 1979 година. Во текот на шеесеттите години беше во егзил, а се врати дури по соборувањето на шахот.
Беше близок соработник на водачот на револуцијата, ајатолахот Рухолах Хомеини, и брзо напредуваше во државната хиерархија. Откако некои други клучни политички фигури беа убиени во атентати, а и самиот Хамнеи преживеа напад во кој му беше парализирана десната рака, стана претседател на Иран на избори без противкандидат.
Го наследи Хомеини по неговата смрт во 1989 година, кога стана врховен водач. Го именуваше Собранието на експерти, тело од 88 члена. Иако членовите на Собранието се избираат на избори, нивните кандидатури мора да ги одобри 12-члениот Совет на чувари, од кои шестмина ги именува самиот Хамнеи. Тоа клерикално тело ги проверува и кандидатите за претседателските и парламентарните избори.
Теоретски, Советот ја надгледува републиката за да обезбеди усогласеност со исламскиот закон. Во практиката, сепак, врховниот водач внимателно управува со системот за да ги балансира спротивставените интереси, да ги спроведе сопствените приоритети и да осигури дека никој не ја доведува во прашање Исламската Република или неговото водство.
Неговото 35-годишно владеење значи дека неговото влијание се протега низ целиот Блиски Исток, со оглед на иранската поддршка за Хамас и Хезболах.
Исламската Република е основана по револуцијата во 1979 година како алтернатива на монархијата, а нејзините водачи ја претставуваа како систем супериорен во однос на западните демократии, воените диктатури и монархиите на Блискиот Исток. Сепак, многу Иранци денес ја гледаат државата како корумпиран и диктаторски режим. За незадоволството придонесуваат и западните санкции поврзани со нуклеарната програма на земјата, кои ја уништија економијата.
Тоа доведе до масовни протести што избувнаа низ целата земја во декември 2025 и јануари оваа година. Демонстрациите, кои почнаа поради економски тешкотии и политичка обесправеност, брзо прераснаа во широко распространети антивладини немири. Иранските безбедносни сили одговорија со брутално задушување на протестите, при што беа убиени илјадници луѓе. Проценките на организациите за човекови права се движат од повеќе од 5000 до 33.000 жртви, додека едно непотврдено тврдење спомнува дури 50.000 убиени.
