петок, 27 март 2026

На денешен ден Србите го урнаа американскиот „невидлив“ Ф-117

На 27 март 1999 година, за време на бомбардирањето на НАТО на Србија како дел од операцијата на западните сили, се случи историски момент во авијацијата: југословенската армија го собори американскиот стелт авион локид Ф-117 „најтхок“. Овој инцидент, познат како Соборувањето на Ф-117А од 1999 година, беше првиот и единствен потврден случај на соборување на авион со стелт технологија за време на борбени операции.

Фото: ЕПА

Објавено на

часот

Сподели

Историскиот момент се случи над селото Буѓановци, во близина на Рума во Србија, и означи неочекуван успех на југословенската противвоздушна одбрана.

На 24 март 1999 година НАТО ја почна воздушната кампања против Сојузна Република Југославија, наводно за да го запре насилството во косовскиот конфликт. Ф-117 „најтхок“, промовиран како авион способен да избегне радарско откривање, беше клучен дел од оваа операција поради неговата прецизност во гаѓањето стратегиски цели.

Овој авион, кој влезе во служба на американските воздухопловни сили (УСАФ) во 1983 година, се сметаше за врвно достигнување на воената технологија, додека противвоздушната одбрана на Југославија, базирана на советските системи од 1960-тите, се сметаше за застарена.

Во четвртата ноќ од кампањата, Ф-117A со повикувачки знак Вега 31 (сериски број 82-0806), управуван од потполковник Дарел Патрик „Дејл“ Зелко, полета на мисија за бомбардирање цели во близина на Белград. Наспроти него стоеше 3-та батерија на 250-та бригада за воздушна одбрана на Југословенската армија, под команда на полковник Золтан Дани. Оваа единица беше опремена со советскиот С-125 Нева (НАТО ознака: СА-3 Гоа), кој, и покрај својата старост, беше смртоносен во вистинските раце.

Околу 20:15 часот по локално време, југословенската батерија испали неколку ракети кон Ф-117A, кој беше оддалечен околу 13 километри. Според изјавите на југословенските оператори, авионот бил забележан на радарот на растојание од 50 до 60 километри, а радарскиот систем бил вклучен само 17 секунди за да се избегне откривање од контрамерките на НАТО.

Клучниот момент се случил кога Ф-117A ја отворил вратата од својот простор за бомби, привремено нарушувајќи ја неговата способност за прикривање, дозволувајќи му на радарот да го „фати“. Една од ракетите го погодила авионот, кој се урна во пламен во полињата во близина на Буѓановци.

Пилотот Зелко успешно се катапултирал и слетал во близина на селото. Американските падобранци брзо го евакуирале, а тој се вратил во базата Авијано во Италија неповреден.

Иако соборувањето на Ф-117A испрати шок-бранови низ воените кругови, тоа не било само чиста среќа. Полковник Дани, искусен командант, користел иновативни тактики: често ги движел батериите за да избегне напади на НАТО, користел минимално време на активност на радарот и се потпирал на разузнавачки информации за предвидливите патеки на летот на американските авиони.

Некои извори тврдат дека Србите ги модифицирале своите радари за да работат на подолги бранови должини, што им помогнало да детектираат невидливи авиони, иако ова не е официјално потврдено.

Соборувањето на Ф-117A имаше значаен пропаганден ефект за Југославија. На местото на несреќата беше поставен знакот „Извинете, не знаевме дека е невидлив“, со кој се исмејуваше американската технологија. Остатоците од авионот денес се чуваат во Музејот на воздухопловството во Белград.

Соборувањето предизвика дебата за ранливоста на невидливата технологија и доведе до преиспитување на тактиките во американските воздухопловни сили. Ф-117A беше повлечен од употреба во 2008 година. Интересно е што Золтан Дани, кој денес има пекара во Србија, и Дејл Зелко, сега пензиониран пилот, подоцна се запознале и станале пријатели, што беше прикажано во документарец од 2011 година.

Тие се запознале години по војната за снимањето на документарецот. Кога режисерот му предложил да сними документарец, Дани првично одбил. „Потоа си реков дека филм за нашата средба може да биде можност да испратиме заедничка порака за мир и разбирање“, се сеќава тој.

„Жал ми е за вашето страдање, за болката, загубите и вознемиреноста. Жал ми е за војната“, кажал Зелко за време на проекцијата на документарецот во Белград во 2011 година. Следната година Дани, неговата сопруга и еден од неговите синови го посетиле во Њу Хемпшир.

ТОП ВЕСТИ

ПОСЛЕДНИ ВЕСТИ