Која река денес се смета за најстара во светот?
Одговорот е – реката Финке, или Ларапинта на јазикот на домородниот народ Аренрте. Се смета дека оваа река е постара од диносаурусите и дека постои меѓу 300 и 400 милиони години, пренесува Лајв сајенс.
Оваа мрежа од потоци и канали се протега повеќе од 640 километри низ Северната Територија и Јужна Австралија. Сувите услови во центарот на континентот значат дека реката тече само повремено; во поголемиот дел од годината таа постои како низа изолирани, постојани бари. Сепак, комбинацијата од геолошки записи, профили на ерозија и мерења на радионуклиди во околните седименти и карпи им овозможила на научниците да го датираат овој речен систем во периодот на девон (пред 419 до 359 милиони години) или карбон (пред 359 до 299 милиони години).
Еден од најсилните докази за нејзината старост е геолошката аномалија наречена попречна дренажа, вели Виктор Бејкер, геоморфолог од Универзитетот во Аризона. Наместо да тече паралелно со отпорните карпести структури, како што е кварцитот, реката Финке ги сече овие цврсти минерални формации додека минува низ планинскиот венец Мекдонел во централна Австралија.
Водата што тече секогаш го избира најлесниот пат, па затоа е спротивно на интуицијата што реката тече низ овие тврди карпи, наместо покрај нив. Според тоа, присуството и потеклото на оваа попречна дренажа откриваат клучни детали за историскиот тек на Финке.
„Постојат индикации дека постоела претходна дренажа што течела додека овој планински венец се издигал. Тоа се нарекува антецеденција – во суштина, реката постоела пред да се формираат планините и, додека кората се потиснувала нагоре, реката се врежувала надолу“, изјави Бејкер за Лајв сајенс.
Планинскиот венец Мекдонел (или Тјоритја на јазикот на народот Аренрте) настанал како дел од орогенезата Алис Спрингс, тектонски настан на градење планини што се случил пред 300 до 400 милиони години. Тоа ја прави реката Финке стара најмалку колку и овие планини.
Дополнителни докази потекнуваат од процесите на ерозија и трошење, кои создаваат специфични хемиски профили.
Но реките постојано се менуваат – некои стануваат сè поголеми од година во година, додека други целосно пресушуваат. Па зошто системот Финке траел толку долго?
„Реките можат да исчезнат ако бидат затрупани од масивен прилив на седимент (на пример, вулкански ерупции) или ако топографијата се промени толку драматично што водата ќе почне да тече по нов пат низ пејзажот (напредување и повлекување на глечерите)“, изјави за Лајв сајенс, Елен Вол, геолог од Универзитетот во Колорадо.
Покрај тоа, „реките можат да престанат да течат поради климатски промени и/или човечка потрошувачка на вода“, додаде Вол.
„Тектонската стабилност и недостатокот на глацијација за време на плеистоценот придонесуваат за долгото траење.“
Во случајот на Финке, Австралија е невообичаено стабилна област веќе многу долго време. Бидејќи се наоѓа во средината на Австралиската плоча, континентот практично нема искусено значајна тектонска активност во последните неколку стотици милиони години, објасни Бејкер. Поради тоа, речниот систем Финке можел да се развива и да се шири речиси непречено во поголемиот дел од својата историја.
Што се однесува до иднината, тешко е да се каже колку долго Финке ќе опстане.
Ако Финке некогаш пресуши, второто место би можела да го заземе реката Њу ривер, која денес е стара околу 300 милиони години, рече Бејкер, и тече низ Вирџинија, Западна Вирџинија и Северна Каролина.
