Поддржувачите на забраната за изложување ја прикажуваат како уште еден чекор за намалување на изложеноста и заштита на младите. Критичарите, пак, тврдат дека нацртот веќе содржи силни ограничувања и дека додавањето целосна забрана претставува регулаторно „наслајување“ кое можеби нема да донесе значајни придобивки за јавното здравје, а ќе создаде нови последици во реалната економија.
Пазар кој веќе се соочува со нелегална понуда
Загриженоста се засилува од тврдењата дека нелегалниот тутун не е маргинална појава. Според неодамнешни студии за неплатена акциза (DNP), нелегалната трговија во Македонија се проценува на околу 14%, а продажбата на нелегален тутун се наведува како распространета низ градските пазари.
Во тој контекст, централното прашање не е само дали законот може да го намали пушењето, туку и дали ќе промени каде луѓето купуваат — и дали ќе го направи регулираниот канал помалку конкурентен во однос на продавачи кои не проверуваат возраст, не плаќаат даноци и не ги почитуваат правилата за безбедност на производите.
Како забраната за изложување може да ја помести точката на купување
Целосната забрана за изложување го менува малопродажното искуство на начин што може да ги насочи потрошувачите кон неформални канали. Кога производите повеќе не се видливи и информациите на продажното место се ограничени, легалното купување станува помалку транспарентно и понепрактично, особено за возрасни потрошувачи кои веќе знаат што сакаат.
Ризикот е јасен: ако легалниот канал стане потежок за користење, цената и удобноста може да ја пренасочат побарувачката кон улични продавачи, неформални мрежи или прекугранично снабдување — места каде спроведувањето на законот е тешко, а продажбата се одвива надвор од какви било заштитни механизми за јавното здравје.
Аголот на ризик за потрошувачите кој регулаторите можеби не го предвидуваат
Покрај изгубените даночни приходи и предизвиците за спроведување, постои и директна противречност со целите на јавното здравје. Нелегално продаваните производи не секогаш поминуваат низ стандардни контроли, а нивното потекло често е непознато. Тоа отвора прашања за следливоста, условите на складирање и за тоа што точно се продава — спротивно на регулираниот синџир на снабдување на кој регулаторите се потпираат за да применуваат правила, да следат усогласеност и да ги заштитат потрошувачите.
Со други зборови, политика наменета да ја намали штетата може ненамерно да ја насочи потрошувачката кон производи и продавачи кои работат без надзор.
Притисок врз киосците, угостителството и јавните приходи
Постои и економски удар врз малата малопродажба. Забраната за изложување, во комбинација со предложени ограничувања за продажба во делови од угостителскиот сектор (хотели, кафулиња и казина), може да ја намали одржливоста на киосците и помалите продажни места кои зависат од регулиран проток на купувачи и достапност на производите.
Се посочува и фискална димензија: отстранувањето на легални точки на продажба, особено во угостителството, може да ги намали државните приходи што моментално се генерираат преку акциза, ДДВ и царински давачки — и да го забрза преминот кон нелегална понуда без плаќање даноци.
Тестот на спроведување зад здравствената цел
Нацрт-законот во Mакедонија следи јасна цел: заштита на јавното здравје и малолетниците. Но исходите ќе зависат од тоа дали регулацијата ќе го зајакне легалниот, спроводлив пазар — или ќе го ослаби на начини што нелегалните трговци можат да ги искористат.
Со оглед дека нелегалната понуда веќе се наведува како значајна, политичкиот предизвик не е само да се ограничи видливоста, туку да се осигури дека ограничувањата нема да ги направат нелегалните канали поатрактивни од регулираните. Во таа смисла, дебатата за забраната за изложување сè повеќе станува тест на пропорционалност: како да се следат здравствените цели без ненамерно проширување на пазар каде ниту правилата, ниту потеклото се видливи.
Koмерцијален текст
