Во истрагата за трагедијата во Кран Монтана, која однесе 40 животи, се појави сериозна пукнатина која во кој било друг систем би можела да ја компромитира целата постапка. Се работи за „исчезнатите“ снимки од градскиот видео-надзор – доказ кој требаше да биде круцијален за реконструкција на кобната ноќ, но кој поради бирократска инертност, заврши во дигиталната корпа за отпадоци. Сепак, наместо тоа да доведе до разводнување на вината, швајцарските обвинители покажаа дека фокусот останува кај оние кои ги донеле смртоносните одлуки.
Камерите и роковите: Кога технологијата „заборава“
Проблемот настана кога Јавното обвинителство на кантонот Вале, во обид да ја комплетира сликата за движењето на луѓето и евентуалните надворешни влијанија, се обрати до локалната полиција. Одговорот беше шокантен за семејствата на жртвите.
Како што пренесе медиумот „Ле Фигаро“ на 30 јануари во веста со наслов „Пожар во Кран Монтана: снимките од градскиот видео надзор не се зачувани“: „Одговорот на полицијата во Кран Монтана, испратен до Обвинителството на 22 јануари, беше недвосмислен: ‘Нашиот систем за видео надзор снима и чува слики најмногу 7 дена. Затоа, веќе немаме пристап до снимките од 31 декември 2025 или 1 јануари 2026 година’.“
Овој технички параметар – седумдневниот рок на автоматско бришење – стана симбол на првичниот пропуст. Во деновите кога целиот свет гледаше кон Кран Монтана, некој во локалните служби едноставно заборавил да го притисне копчето „save“.
Почетниот пропуст на локалната полиција
Иако прописите на општината дозволуваат чување на снимките подолго од седум дена доколку тие се потребни за кривична истрага, полицијата потфрли во координацијата. Овој пропуст веднаш беше адресиран од правните застапници. Кристоф де Галембер, адвокат на оштетените, алармираше преку медиумите дека „ризикот од исчезнување на клучни докази е поголем од кога било“, укажувајќи на тоа дека институционалната бавност може да му оди во прилог на одбраната.
Но, тука лежи клучната разлика во швајцарскиот пристап. Наместо овој пропуст да се искористи како „чад во очите“ на јавноста за да се амнестираат главните виновници, истрагата само го засили својот фокус врз директните причинители – сопствениците на барот „Ла Констеласион“.
Реакциите на јавноста: Помеѓу гнев и меѓународен притисок
Јавноста не остана нема. Терминот „маскарада“ почна да се појавува во медиумите како РТС и „Ле Фигаро“, опишувајќи го почетниот институционален одговор. Притисокот не доаѓаше само одвнатре. Бидејќи меѓу жртвите имаше многу странски државјани, случајот доби меѓународна димензија.
Италијанската премиерка Џорџа Мелони упати остра критика по одлуката за ослободување на сопственикот со кауција, што дополнително го зголеми вниманието врз секој чекор на истрагата. На 23 јануари, таа изјави: „Ова го сметам за навреда на сеќавањето на жртвите од новогодишната трагедија и навреда за нивните семејства.“
Овој притисок, наместо да предизвика дефанзивност кај швајцарските власти, резултираше со поголема транспарентност и отворање на истрагата кон италијанските обвинители.
Последиците: Истрага која не бара изговори, туку одговорност
Најважната лекција од случајот Кран Монтана е како системот се справува со сопствените мани. Истрагата не застана затоа што камерите на полицијата биле избришани. Напротив, обвинителството се сврте кон алтернативни докази: стотици приватни снимки од мобилни телефони, вештачења на материјалите и анализа на градежните дозволи.
Како последица на утврдените пропусти, истрагата дури и се прошири. Според вестите објавени на почетокот на февруари 2026 од страна на AФП и СРФ Радио: „Кривичната истрага сега е проширена и на двајца последователни раководители на служба за јавна безбедност… обвинети дека не спровеле задолжителни инспекции на објектот од 2019 година.“
Заклучок: Пропустот во доказите не е аболиција за виновните
Случајот во Кран Монтана ни покажува една суштинска вистина: дури и во најсовршените системи, грешки се случуваат. Полицијата може да избрише снимка, администрацијата може да прескокне инспекција. Но, во случајот со семејството Морети, швајцарската правда не дозволува овие пропусти да станат параван за нивна невиност.
Додека во македонскиот контекст (како случајот со модуларната болница или Кочани) често гледаме како институционалните пропусти се користат за да се „разводни“ одговорноста и случајот да заглави во правен хаос, во Швајцарија тие се само дополнителен аргумент против сопствениците. Фактот што полицијата нема снимки не го менува фактот дека Морети поставиле запалива пена и ги завариле излезите за итни случаи.
Пропустот во доказите не ја урна истрагата – тој само ја оголи вистината дека кога системот ќе заспие, сопствениците кои го газат законот стануваат господари на животот и смртта. А за тоа, во сериозни држави, се одговара без оглед на тоа дали камерата на ќошот работела или не.
Р.Ф.
(Во серија текстови ќе се обидеме да дадеме паралела за трагедиите во Кочани и во Кран Монтана и начинот на кој швајцарските и македонските институции ја водат истрагата. За разликите во одговорот на институциите и поинаквото разбирање на концептот на одговорност со акцент на индивидуалната вина и конкретните дејства, наместо широка и генерализирана системска одговорност, како во случајот во Македонија.)
Кој е Жак Морети, сопственикот на објектот во кој згаснаа десетици млади животи?
