Ваквата стабилност често се претставува како успех во нашиот регион каде што нестабилноста се смета за норма. Но економијата ретко се сведува на прв впечаток. Кога податоците ќе се анализираат подлабоко, се појавува помалку удобна реалност. Реалност што отвора сериозни прашања за отпорноста, одржливоста и долгорочниот просперитет.
Клучното прашање не е дали Македонија доволно тргува со светот, туку дали тргува на начин што ја зајакнува економијата одвнатре. Моето уверување е дека, барем засега, не ја зајакнува.
Извозот на земјата е силно концентриран во мал број сектори. Машините и транспортната опрема сами по себе учествуваат со речиси 2,6 милијарди евра во извозот, по што следуваат хемикалиите и сродните производи со над 2,1 милијарди евра. Овие индустрии сочинуваат доминантен дел од вкупниот извоз и во голема мера го одредуваат неговото вкупно движење. Иако ваквата концентрација донесе раст во поволни години, таа истовремено значи дека економијата е цврсто врзана за судбината на неколку индустриски синџири на вредност. Кога побарувачката во тие сектори слабее, ефектите брзо се прелеваат врз вработеноста, јавните приходи и економскиот раст.
Оваа зависност е дополнително зајакната со втора, подлабока ранливост. Во 2025 година, увозот на минерални горива надмина 1,25 милијарди евра, додека извозот во оваа категорија е 221 милиони евра. Дури и кога глобалните цени се пониски, енергијата останува структурен товар врз трговскиот биланс. Тоа ја прави економијата исклучително чувствителна на фактори што се целосно надвор од домашна контрола како што се ценовните шокови, геополитичките тензии и прекините во снабдувањето. Сѐ додека енергетската зависност не биде суштински решена, макроекономската стабилност ќе остане условна.
Покрај енергијата, и самиот преработувачки сектор е силно увозно интензивен. Производите класифицирани главно според материјал остварија извоз од 885 милиони евра, но за нив беа потребни повеќе од 3,5 милијарди евра увоз. Слично, извозот на машини и транспортна опрема беше речиси израмнет со увозот во истата категорија. Ова го одразува економскиот модел кој во голема мера се темели на склопување и обработка на увезени инпути, со ограничена домашна додадена вредност. Иако ваквиот модел поддржува зголемен обем на извоз, тој ги ограничува растот на продуктивноста, зголемувањето на платите и развојот на локалните синџири на снабдување.
Географијата дополнително ги усложнува овие структурни проблеми. Германија останува најголемиот трговски партнер на Македонија, со вкупна трговија што надминува 4 милијарди евра во 2025 година. Сепак, трговијата со Германија се намали за околу 6 проценти во однос на претходната година. Ова партнерство беше корисно, но истовремено го врзува економскиот циклус на земјата за германските индустриски перформанси, особено во автомобилскиот сектор. Последниот пад на трговијата со Германија е предупредувачки сигнал. Кога Германија забавува, Македонија тоа го чувствува речиси веднаш. Ваквата концентрација остава мал простор за независен економски импулс.
Истовремено, увозот од Кина достигна повеќе од 1,26 милијарди евра во 2025 година, додека извозот кон Кина изнесува само 54 милиони евра. Оваа нерамнотежа ја продлабочува зависноста од долги и кревки синџири на снабдување, ја зголемува изложеноста на глобални нарушувања и го проширува трговскиот дефицит без да понуди реципрочен пристап до пазарот. Станува збор за однос дефиниран од потрошувачка, а не од конкурентност.
Дури и во области каде што Македонија, теоретски, би требало да биде поотпорна, ранливостите остануваат. Увозот на храна надмина 1,13 милијарди евра, што е приближно двојно повеќе од вредноста на извозот на храна кои беше 564 милиони евра. Ова ги изложува домаќинствата на глобални поскапувања на храната и ги лишува руралните средини да станат моќен мотор за развој и извозна диверзификација. Безбедноста на храната, често разгледувана апстрактно, тука станува многу конкретно економско прашање.
Можеби најзагрижувачко е она што растот на извозот не го покажува. Иако одредени категории бележат брзо зголемување, голем дел од тој раст доаѓа од традиционални или нисковредносни производи. Има малку докази за решителен премин кон посложени, знаење-интензивни извози. Без вакво надградување, добивките во продуктивноста ќе останат ограничени, а конвергенцијата со повисокодоходовните европски економии ќе се одвива побавно.
Бројките раскажуваат една конзистентна приказна. Економијата е отворена и интегрирана, но истовремено е надворешно зависна, увозно интензивна и структурно изложена. Растот постои, но почива на темели што се ранливи на шокови кои земјата не може да ги контролира.
Оттука, предизвикот не е да се тргува помалку со светот, туку да се тргува поинаку. Диверзификацијата на извозните пазари, зајакнувањето на домашните синџири на снабдување, намалувањето на енергетската зависност и преминот кон производство со поголема додадена вредност се економски нужности.
Сѐ додека овие структурни слабости не бидат адресирани, позитивните трговски бројки ќе останат податоци што изгледаат охрабрувачки на површината, но кревки под неа.
Стефан Вељановски
(Авторот е доктор по економски науки)
