Во деновите по трагедијата во швајцарскиот алпски ресорт Кран‑Монтана, јавноста (кај нас и пошироко) повторно посегна по рефлексната формула: „исто како Кочани“. Но токму тука почнува проблемот. Да – пожар, паника, млади жртви, стотина повредени. Да – и таму и тука болката е неподнослива. Но аналитички, Кочани („Пулс“) и Кран‑Монтана („Le Constellation“) не се споредливи како „исти трагедии“, затоа што се случија во две различни системски архитектури: едната претпоставува функционален, мултидимензионален систем за заштита и спасување и дисциплинирано кризно комуницирање; другата соголи системски слабости (превенција, безбедносни стандарди, капацитети, координација) и ја потврди потребата од надворешна поддршка.
Критичен структурен елемент. Географија и логистика (капацитет „под притисок“)
Кран‑Монтана е алпски ресорт: пожарот избувнал околу 01:30 на 1 јануари, во објект со над 100 присутни, а првите полицајци пристигнале во 01:32, според брифинг на кантоналните служби (само две минути по пријавата).
Ова не е „детаљ за импресија“, туку сигнал дека системот е дизајниран да функционира во алпски услови – ноќе, зима, висина, тесни патишта и ограничен пристап. А во ваков терен, брзината не е комфор.
Сега доаѓа непријатното, но неопходно прашање: какви се нашите капацитети за масовно спасување „на 1.500 метри надморска висина“? Во Кочани, иако не станува збор за алпски терен, извештаите опишуваат сценарио на брзо преоптоварување: објект без соодветни безбедносни стандарди, голема масовност и притисок врз локалните здравствени капацитети, при што дел од повредените мораа итно да се префрлаат кон Штип и Скопје.
Каде е суштинската разлика? Критичен структурен елемент. „Скалирање“ на одговорот (ресурси + протоколи + воздухопловна компонента)
Од Кран‑Монтана, во медиумските извештаи доминира една формула: масивна, брза мобилизација. Има податоци за десетици амбуланти и хеликоптери на терен (на пр., 40 амбуланти и 10 хеликоптери; во други извештаи 42 амбуланти и 13 хеликоптери).
Тоа значи: системот не „се снаоѓа“, туку се префрла во режим за масовен инцидент, со предвидена воздух‑земја логистика и можност да се извлечат пациенти од планина кон повеќе болници.
Во Кочани, пак, клучниот индикатор е обратен: земјата мораше да активира ЕУ механизам за цивилна заштита за медицински евакуации и третман на пациенти со тешки изгореници; првите евакуации започнаа веднаш по активирањето, а вкупно 40 пациенти беа евакуирани во други држави за специјализирана нега. Тоа не е „срам“, туку факт за капацитети: при масовни изгореници, националниот систем мора да има специјализирани центри, резерви и процедури – или ќе мора да се потпре на меѓународна солидарност.
Критичен структурен елемент. Управување со сцената (периметар, импровизирани пунктови, контрола на ризици)
Еден од најсилните системски решенија во Кран‑Монтана е начинот на кој се управувало со сцената: Во репортажа на Ројтерс се опишува дека локалната филијала на UBS била отворена како засолниште и простор за тријажа („таблите тргнати, луѓето внесени на топло, тријажата таму“), додека амбулантите „оделе‑доаѓале“ во континуитет. Во исти извештаи се нотира и воспоставен заштитен периметар уште во првите часови – класична, но суштинска мерка за да не се случи „втора катастрофа“: гужви, паника, блокирани пристапи.
Тоа е „мал“ детал што кажува „голема“ приказна: системот не се бори само со огнот, туку управува со сцената – со периметар, со проток на повредени, со топлина/засолниште, со ред и приоритети.
Дополнително, повеќе медиуми пренесоа дека е воведена No‑Fly Zone над ресортот – што е современ елемент на управување со ризик: кога имаш хеликоптерска евакуација, воздушниот простор мора да се заштити од цивилни летала/дронови и да се зачува „воздушниот lifeline“.
Во Кочани, основниот проблем не беше само „огнот“, туку и контекстот: според јавните извештаи, објектот бил со сериозни прекршувања на безбедносни стандарди (недоволни излези, отсуство на системи и опрема), а масовноста и паниката придонеле за повреди од турканица и интоксикација. Кога самиот простор е „ризик‑мултипликатор“, тогаш и најдобрите екипи доаѓаат предоцна во однос на брзината со која се акумулираат жртви.
Во оваа смисла несомнено се поставуваат прашања за Кочани кои досега воопшто не беа адресирани:
- Дали воопшто се обезбеди периметар за да се спречи влез на цивили во токсична зона?
- Дали постоеше унифициран систем на командување (ICS) на терен?
- Дали знаеме кој командуваше, а кој извршуваше?
Критичен структурен елемент. Медицинска мрежа (распределба, специјализација, капацитет за изгореници)
Во Кран‑Монтана, медиумските извештаи покажуваат дека регионалните капацитети брзо се заситиле и повредените биле распределувани во повеќе болници (Сион, Лозана, Женева, Цирих), а дел и кон специјализирани центри надвор од регионот. Ова е клучно: системот не функционира како „една болница“, туку како мрежа што се активира по алгоритам – каде пациентите одат таму каде што има капацитет и соодветна специјализација.
Во Кочани, пак, токму повредите од изгореници го „пробија“ националниот капацитет и го активираа меѓународниот механизам: ЕУ‑извештајот за координација на медицинските евакуации (UCPM) објаснува дека државата побарала итна помош и започнала серија евакуации во повеќе земји за специјализиран третман. Тоа е структурна разлика, не медиумска сензација.
Најголемата разлика: кризното комуницирање. Критичен структурен елемент. Комуникација како дел од спасувањето (а не ПР по инцидент)
Во Кран‑Монтана, уште во првите часови има јасна комуникациска архитектура: официјални брифинзи, јасна порака дека се работи за пожар (а не напад) и – критично – поставување телекомуникациска линија за помош за семејствата и за странските државјани.
Ова е суштински момент: кога има масовен инцидент, најопасен е вакумот на информации. Таму каде нема официјален канал, се јавуваат шпекулации, паника, и „лов на виновници“ уште додека трае спасувањето.
Во Кочани, имаше прес‑конференции и официјални пресечни информации во првиот ден (вклучително и јавни пресечни бројки и известување од терен). Но она што е критично е што во Кочани не се обезбеди периметар на заштита и континуирана предвидлива „конзистентна и унифицирана комуникација“ и лингвистички адаптирана комуникација со јавноста. Уште пострашно е што ваков штаб не се создаде да ги обедини припадниците на семејствата обидувајќи се да ги канализира информациите. Отсуствуваше и стратешка кризна комуникација со јавноста, што неповратно ја срози довербата во системот за управување со кризи и системот за цивилна заштита.
Но во исто време, извештаите покажуваат колку силна била потребата на роднините за брзи и прецизни информации, додека се собирале пред болницата и барале вести за најблиските. А подоцнежната одлука на Владата да отвори посебна телефонска линија за повредените и нивните семејства (јуни 2025) е индикатор дека централизираниот комуникациски канал се препознал како неопходен, но не како автоматски стандард од „првата ноќ“, туку месеци подоцна. Ова се претвори во фејсбук потрага…
Тука е суштинската разлика: во Кран‑Монтана, кризното комуницирање е дел од протоколот. Во Кран‑Монтана гледаме брзи брифинзи, јасни пораки за тоа што се знае/што не се знае, и воспоставување телекомуникациска линија за помош за семејствата. Тоа не е „ПР“. Тоа е управување со ризик: вакумот на информација произведува паника, шпекулации и хаос. Во Кочани, комуникацијата се развиваше и се надградуваше пост‑фактум како одговор на реални недостатоци и јавни потреби.
Заклучок: не споредувајте трагедии – споредувајте системи
Затоа, да се каже „исто е“ е погрешно. Иако пожар може да се случи во Швајцарија и во Македонија, не е исто кога системот може да скалира за минути (ресурси + воздухопловна компонента + мрежна медицина + комуникациски протокол) и кога системот е принуден да бара масовна меѓународна помош за да го покрие јазот во специјализирани капацитети и логистика.
И тука е најважното прашање што треба да го поставиме дома – без патетика, без навреда, без „Фејсбук херојства“: дали нашите служби, нашата медицина и нашата институционална комуникација се дизајнирани да функционираат под екстремен притисок – или се потпираат на импровизација и солидарност кога кризата веќе ќе се случи?
И затоа, наместо споредби „каде било полошо“, треба да поставиме едно единствено прашање: дали нашата држава е дизајнирана за брза, интегрирана и дисциплинирана интервенција – или преживуваме со импровизација и солидарност кога кризата веќе ќе се случи?
Предлог и организација што доцни: Биро за цивилна заштита и вонредни состојби во МВР
Системот за цивилна заштита и вонредни состојби треба да биде инкорпориран во МВР како посебно Биро, со директор именуван од Владата, на предлог на министрите за внатрешни работи и одбрана. Тоа е модел на интегрирано управување што го гледаме во повеќе земји од регионот:
Табела: Институционална поставеност на Системот за вонредни состојби и Цивилна заштита
Да, Романија има своја институционална еволуција (DSU е формално воспоставен во рамки на МВР со уредба од 2014), но катастрофи како „Colectiv“ (2015) ја направија оваа агенда политички неизбежна: јавноста бараше системски одговор, а не само „виновници по настан“.
Ние не можеме да си дозволиме следната трагедија да биде „моментот“ кога ќе сфатиме дека интегрираното управување не е луксуз, туку предуслов за спасување животи. Ако сакате лекција од Кочани и од Кран‑Монтана, таа е проста: трагедиите не се споредуваат – системите се градат.
проф.д-р Александар Иванов
(При подготовката на овој текст е користена вештачка интелигенција за структурна оптимизација и визуелизација на сликите по целосно упатства од авторот. Авторот ја задржува целосната одговорност за сите изнесени ставови, заклучоци и финалната верзија на текстот.)
