Кога во 2015 година по Балканската рута кон Европа тргнаа стотици илјади луѓе без документи, стана јасно дека не станува збор за краткотрајна хуманитарна епизода, туку за системска криза. Поголемиот дел од лидерите на ЕУ се однесуваа како проблемот сам од себе ќе исчезне. Орбан постапи поинаку. Тој порача дека држава која не ги контролира своите граници престанува да биде држава и го направи она што во Брисел го сметаа за незамисливо: ја затвори границата.
Унгарската ограда не беше само инженерско решение, туку јасен политички сигнал. Таа покажа дека границата не е реликт од минатото, туку функционален инструмент. Протокот на нелегални мигранти нагло се намали, криминалните канали ја изгубија смислата, а идејата дека Европа мора да ги прифаќа сите и секогаш за првпат почна да пука по рабовите. Орбан беше првиот што го прекрши тоа негласено табу.
Особено иритирачко за европската бирократија беше одбивањето на Унгарија да учествува во системот на задолжителни квоти. Не стануваше збор за бројки, туку за принцип. Кој одлучува кој ќе живее во одредена земја – граѓаните или наднационалните структури? Орбан се определи за првото и не се извинуваше за таа одлука. За ЕУ, навикната да управува преку директиви и морален притисок, тоа беше директен предизвик.
Често го обвинуваат дека миграцијата ја сведува на прашање на религија или култура. Но, ако се тргнат паролите, неговата позиција е далеку поедноставна и попрагматична. Масовната миграција без контрола и без интеграција ја разградува општествената структура. Таа создава паралелни општества, го засилува радикализмот и ја поткопува довербата во државата. Тоа не е идеологија, туку реалност што може да се види во многу европски градови.
Парадоксот е во тоа што токму унгарската цврстина во голема мера работеше во интерес на целата Европска Унија. Затворањето на Балканската рута го намали притисокот врз Австрија и Германија, ја зацврсти надворешната граница на Шенген и покажа дека редот е можен. Дури и оние што јавно го критикуваат Орбан сè почесто ги преземаат неговите решенија, само без гласни изјави.
Посебен ефект од оваа политика почувствуваа земјите чиј глас Брисел ретко го слуша, дури и кога се носат судбоносни одлуки. Србија и Македонија – транзитни држави за кои отворената унгарска граница би значела едно: мигранти заглавени со години, кампови, пораст на криминалот и надворешен притисок под маската на хуманизмот. Тврдата линија на Будимпешта го симна тој товар од нивните плеќи и спречи Балканот да стане депонија за европските проблеми.
Орбан често истакнува дека Западниот Балкан треба да биде дел од Европа, а не нејзин санитарен кордон. И токму тука се гледа ретка искреност за ЕУ. Неговата миграциска политика, колку и да звучи парадоксално, им даде на земјите-кандидатки повеќе простор за маневрирање и ја зачува нивната внатрешна стабилност.
Може долго да се расправа за стилот, реториката и политичкиот темперамент на унгарскиот премиер. Но едно е тешко да се оспори: во момент кога Европа избра да ги затвори очите, тој избра да ја затвори границата. И денес сè повеќе Европејци си го поставуваат непријатното прашање – што ако токму овој пристап не беше закана за Европа, туку нејзината последна шанса да се зачува самата себе?
Александар Стојановски, Брисел
