Но истовремено, вакцинацијата на возрасни, хронично болни, стари лица и специфични ризични групи останува нерегулирана, недоволно развиена и практично нефункционална како национален концепт.
Пред неколку дена добив аргументирано писмо од граѓанин кој, поради природата на својата професија, секојдневно е во контакт со луѓе од најразлични земји. Човек кој совесно се вакцинира, ги следи глобалните здравствени трендови и поставува прашања што одамна требаше да бидат поставени и институционално.
Прашањата се едноставни и сосема оправдани:
- Зошто вакцината против херпес зостер — Shingrix — не е достапна кај нас, иако заболувањето е често и особено мачно кај лица над 50 години?
- Дали државата располага со современите вакцини против мајмунски сипаници и вариола — Imvanex/Imvamune (нерепликативна, со висок безбедносен профил) и ACAM2000 (репликативна, со значително повеќе ризици)?
- Зошто превентивната вакцина против беснило — Rabipur — не е дел од јасен протокол за заштита на професии со докажано висок ризик: ветеринари, спелеолози, туристички водичи, граничари, шумска полиција?
Токму овие прашања ја отвораат суштината на проблемот. Увидот во Правилникот за имунопрофилакса покажува дека тој:
- ги пропишува постапките за активна и пасивна имунизација,
- ги дефинира интервалите меѓу дозите,
- ги наведува контраиндикациите,
- го уредува водењето на документацијата.
Но, во него не постои листа на вакцини за возрасни, ниту се дефинирани категории како: лица над 50 години (ризик за херпес зостер), лица со хронични болести, имуносупримирани пациенти, професионално изложени групи, биосигурносни ризични категории.
Правилникот нуди широки формулации („лица експонирани на ризик“, „клиничка или епидемиолошка индикација“), но тоа не претставува национална стратегија.
Националната програма и календарот за имунизација опфаќаат деца и младинци до 18-годишна возраст.
Во извештаите на Институтот за јавно здравје се пријавува статистика само за вакцините од детскиот календар. Никаде не се споменуваат специфични возрасни вакцини како дел од редовни набавки или национални обврски.
Фактичката состојба е следна:
– не знаеме кои вакцини (и дали воопшто) се набавуваат за возрасни,
– не знаеме во кои количества,
– не знаеме каде се достапни,
– не знаеме по кои индикации се даваат,
– не знаеме по кој финансиски модел.
Оваа нетранспарентност е јавноздравствено неприфатлива. Во практиката нема стандарден протокол за:
- вакцинација против херпес зостер за лица над 50 години и за имуносупримирани,
- превентивна вакцинација против беснило кај ризични професии,
- користење на Imvanex како биосигурносна мерка за мајмунски сипаници.
Тоа значи дека во државата не постои стратегија за имунизација низ текот на животниот век! Македонија секојдневно прима туристи, студенти, сезонски работници и транзитни патници од различни географски региони. Ова создава реални ризици од внесување на:
- ортопокс вируси (мајмунски сипаници),
- хепатит А,
- дифтерија,
- беснило (преку контакт со диви животни или непредвидливи инциденти).
Во такви услови, отсуството на стратегија е сериозен системски пропуст.
Во повеќето земји од ЕУ: Shingrix е делумно или целосно покриена за лица над 65 години; Imvanex се чува во државни резервоари за биосигурност; Rabipur има јасни алгоритми за професионално изложени групи.
Македонија, за жал, нема ништо споредливо.
Препораки до Министерството за здравство и ИЈЗ
- Донесување Национална стратегија за вакцинација низ животниот век (2026–2036)
- Shingrix за лица над 50 години
- Rabipur за ризични професии
- резерви на Imvanex како биосигурносна мерка
- ажурирани индикации за хронично болни и имуносупримирани
- Национален регистар за достапност и набавки на возрасни вакцини
Транспарентна онлајн платформа: кои вакцини се набавуваат, каде се достапни, под кои услови.
- Стандардизирани клинички протоколи за ризични групи
Особено за лица >50 години, имуносупримирани, професионално изложени и патници во ризични региони.
- Обезбедување на минимални државни резерви на критични вакцини, особено Imvanex и Rabipur.
Ова е предуслов за функционален, модерен и отпорен здравствен систем.
Да заклучиме:
Македонија има стабилен детски календар за имунизација. Но вакцинацијата на возрасни останува слаба точка на системот, без стратегија, без протоколи и без транспарентност.
Во време на глобална мобилност, нови причинители на заразни болести и растечка популација на постари лица, ова претставува суштинска јавноздравствена потреба.
Драган Даниловски
