Додека Вашингтон ладнокрвно го затвора „Проектот Украина“ под новата администрација на Трамп, во Киев и во европските престолнини настапува тишина. Тоа е тишината на оној кој сфаќа дека бил само статист во туѓа игра.
За да разбереме како стигнавме до оваа точка на капитулација маскирана како „компромис“, мора прво сурово и искрено да погледнеме во актерот кој стои на центарот на бината – Володимир Зеленски, и државата што тој наводно ја води.
Трагедијата на „Корисниот идиот“
Перцепцијата за Зеленски помина низ фасцинантна, но предвидлива траекторија: од комичар, преку „Черчил во маичка“, до трагична фигура која денес е изолирана во сопствениот бункер на нереален оптимизам. Но, неговата лична трагедија не е во тоа што тој беше лош актер; трагедијата е во тоа што тој, во својата политичка наивност, навистина поверува во сценариото напишано од други.
Тој влезе во оваа „каша“ со длабоко неразбирање на историските текови. Верувајќи дека моралната супериорност и западните ветувања се доволни за да се победи нуклеарна суперсила, тој ја направи кардиналната грешка на секој прокси-лидер: заборави дека за Големите сили нема пријателства, туку само интереси. Во моментот кога цената на неговото одржување на власт (финансиска и политичка) стана превисока за Вашингтон, тој се претвори од „херој на слободниот свет“ во пречка за новата американска стратегија кон Кина. Неговата несвесност за оваа динамика го прави не само жртва, туку и соучесник во уништувањето на сопствениот народ.
Митот за демократијата и реалноста на „Мафијашката држава“
Западната пропагандна машина по 2022 година вложи огромни напори да ја „испере“ сликата за Украина, претставувајќи ја како светилник на слободата. Но, историјата и фактите се тврдоглави. Пред руските тенкови да ја преминат границата, Украина беше дефинирана како „заробена држава“ – систем длабоко нагризан од корупција, каде што институциите не му служеа на граѓанинот, туку на олигархиските кланови (Ахметов, Коломојски, Пинчук).
Војната не ја промени оваа ДНК на системот; таа само ја милитаризираше. Корупцијата од цивилниот сектор се прелеа во воената логистика. Скандалите со набавки на јајца по тројно повисоки цени за војниците, исчезнувањето на милијарди долари западна помош и масовниот поткуп во регрутните центри (ТЦК) за избегнување на фронтот, покажаа дека „мафијашкиот код“ е посилен од патриотизмот.
Затоа, сомнежот во властите во Киев е сосема оправдан. За еден тесен круг на елитата околу Зеленски, војната стана најпрофитабилниот бизнис во историјата. Додека „обичните смртници“ гинеа во калта на Донбас верувајќи во наративот за одбрана на татковината, елитата ги изнесуваше своите капитали во Монако и Лондон, подготвувајќи си ги чамците за спасување. Оваа дисонанца помеѓу ровот и кабинетот создаде акумулиран гнев кој сега, пред лицето на поразот, се заканува да експлодира.
Измамата на „Братските народи“
Најболниот аспект на ова будење е психолошкиот. Украинскиот народ беше турнат во братоубиствена војна не само за своја независност, туку за геополитичките фантазии на НАТО. Идејата дека Украинците гинат за „европските вредности“ додека Европа одбива да им испрати вистинска помош или да ги прими во своето семејство, создава чувство на историска измама.
Во моментот кога оружјето ќе замолчи, а границите ќе се повлечат далеку од она што беше ветено во 1991 година, прашањето „за што загинавме?“ ќе одекне посилно од која било руска ракета. Тој гнев нема да биде насочен само кон Путин, туку и кон Зеленски и кон оние западни партнери кои ги охрабруваа да влезат во борба што не можеа да ја добијат, за на крајот да ги остават на цедило.
Ова е моментот на вистината во ноември 2025. Илузиите се мртви. Останува само голата, брутална реалност на една уништена земја и една изиграна нација. Но, за да разбереме како воопшто дозволија да бидат вовлечени во оваа стапица, мораме да се вратиме назад во времето – во годините кога Европа спиеше, а Америка го копаше ровот.
Големото лепило (1989–2014) – хроника на една пропуштена историја
Ако 2025 е годината на наплата, периодот помеѓу 1989 и 2014 година е времето кога долгот беше направен. За да разбереме зошто Европа денес крвари, мораме да се вратиме во ерата на „големото слепило“ – четврт век дефиниран со ароганција на победниците и фатална стратешка шизофренија на Стариот континент.
Ароганцијата на „крајот на историјата“
Падот на Берлинскиот ѕид требаше да означи почеток на нова ера – ера на „заеднички европски дом“ од Лисабон до Владивосток. Тоа беше визијата за Европа која ќе ги обедини западната технологија и руските ресурси во една непобедива целина. Но, наместо партнерство, Западот избра триумфализам. Опиени од тезите на Фукујама за „крајот на историјата“, западните лидери ја третираа Русија не како потенцијален сојузник, туку како поразен противник кој треба да биде „цивилизиран“ или трајно ослабен.
Во тие клучни години, Москва (дури и под Путин во раните 2000-ти) нудеше интеграција. Но, Европа, водена од својот нарцизам, беше слепа за подадената рака, верувајќи дека Русија нема друг избор освен вечно да биде суровински приврзок на Западот. Таа ароганција беше првиот чекор кон бездната.
Американскиот клин: Доктрината против Евроазија
Додека Европа сонуваше, Америка дејствуваше. Вашингтон никогаш не страдаше од илузии. Американската геостратешка доктрина (уште од времето на Мекиндер и Спикман, па сè до Волфовиц) има еден ноќен кошмар: Обединување на Германија и Русија. Ако германската индустрија и руските ресурси се спојат, САД стануваат ирелевантни на евроазискиот континент.
Затоа, американската стратегија во овие 25 години не беше насочена само кон „задржување“ на Русија, туку и кон „контролирање“ на Европа. Проширувањето на НАТО на исток не беше само безбедносен потег; тоа беше забивање на „клинот“ (санитарен кордон) помеѓу Берлин и Москва. Полска, Балтикот и, конечно, Украина, требаше да служат како физичка и политичка бариера што ќе спречи создавање на европска суперсила независна од Америка. Европа, во својата наивност, го аплаудираше сопственото ставање во кафез.
Европска шизофренија: гас од Исток, безбедност од Запад
Тука лежи најголемата вина на европските лидери (особено на Меркел и француските претседатели). Тие се обидоа да играат двојна игра која беше неодржлива. Сакаа да ја градат својата економија врз евтиниот руски гас (Северен тек 1 и 2), но безбедноста целосно ја делегираа на САД преку НАТО.
Оваа „стратешка шизофренија“ создаде монструозна ситуација: Европа ја финансираше Русија преку сметките за енергија, а истовремено ѝ се закануваше на Русија преку проширувањето на НАТО. Не можеш да го храниш соседот со едната рака, а да му го нишаниш пиштолот на странецот во глава со другата, и да очекуваш дека тоа ќе заврши добро. Ова лицемерие експлодираше во лицето на Европа во 2022 година.
Самитот во Букурешт 2008: Точката од која нема враќање
Историјата ќе го памети Самитот на НАТО во Букурешт во април 2008 година како моментот кога војната стана неизбежна. Под силен притисок на Џорџ Буш, НАТО објави дека „Украина и Грузија ќе станат членки“. Тоа беше моментот кога Западот ја премина најдебелата црвена линија на Русија.
Европските „нарциси“ – Германија и Франција – беа против, знаејќи дека тоа е провокација, но немаа храброст да стават вето. Тие го одбраа најлошото можно решение: ѝ ветија членство на Украина (разбеснувајќи ја Русија), но не ѝ дадоа никакви гаранции или датум (оставајќи ја Украина незаштитена). Тој кукавичлук создаде вакуум во кој конфликтот беше само прашање на време.
Неуспехот да се изгради безбедносна архитектура со Русија помеѓу 1989 и 2014 година не е грешка; тоа е историско злосторство на европските елити против сопствените народи. Тие дозволија континентот да стане бојно поле за американските интереси, верувајќи дека економијата може да ја замени геополитиката. Во 2014 година (Крим), а потоа и во 2022, сметката за таа заблуда пристигна за наплата – со камата испишана во крв.
Рускиот императив – битка за „Големата маса“
Додека западните медиуми со години се обидуваа да ја објаснат војната преку психоанализа на Владимир Путин – нарекувајќи го луд, болен или ирационален – тие ја пропуштија суштината што секој сериозен геополитичар ја гледа на мапата. За Москва, инвазијата на Украина никогаш не беше емотивен испад, туку ладнокрвна, егзистенцијална пресметка. Тоа е битка за тоа дали Русија ќе остане да седи на „Големата маса“ (High Table) на глобалниот поредок или ќе биде распарчена и претворена во вазална бензинска пумпа.
Географијата е судбина: опсесијата со Црното Море
Рускиот императив започнува таму каде што започнуваат сите руски стравови: пристапот до топлите мориња. Без контрола над Крим и северното крајбрежје на Црното Море, Русија престанува да биде глобална сила и се сведува на регионален џин заклучен во мразот на северот и степите на Азија.
Загубата на Украина (и нејзиното влегување во НАТО) за Кремљ значеше претворање на Црното Море во „НАТО езеро“. Тоа би значело крај на руската проекција на моќ кон Медитеранот, Блискиот Исток и Африка. Затоа, идејата дека Русија би можела да се повлече од Крим или од „копнениот мост“ (Мариупол, Бердјанск) е рамна на фантазија. За нив, тоа не е територија – тоа се белите дробови на империјата.
Ресурсна војна: иронијата на иднината
Но, оваа војна има и една скриена, строго материјална димензија која често се занемарува. Тоа е „Големиот грабеж на 21-от век“. Додека Европа зборуваше за „Зелена транзиција“, Русија тивко дејствуваше да ја обезбеди својата иднина.
Иронијата е брутална: најголемите европски наоѓалишта на литиум, титаниум и ретки земјени метали – клучните состојки за електрични батерии, чипови и авионска индустрија – се наоѓаат токму во Донбас и Запорожје. Со окупацијата на овие региони, Русија не зазеде само „урнатини и рудници за јаглен“, туку го стави под клуч ресурсниот потенцијал на Европа вреден трилиони долари.
Руската пресметка е едноставна: „Ако Западот ја сака иднината (технологијата), ќе мора да дојде кај нас по суровините.“ Ова е економскиот штит што Москва го гради за времето кога нафтата веќе нема да биде главна валута.
Безбедносната дилема: на чекор од Москва
Од воена гледна точка, Украина во НАТО за Русија е „пиштол на слепоочницата“. Рамниците на Украина се „мекиот стомак“ на Русија – историската патека преку која секој освојувач (од Наполеон до Хитлер) марширал кон Москва.
Поставувањето на НАТО ракети во Харков би го свело времето на реакција на Кремљ на помалку од пет минути. Ниту една нуклеарна сила не може да толерира таква ранливост. Затоа, за рускиот Генералштаб, оваа војна не е изборна, туку превентивна акција за спречување на стратешко задушување. Тие пресметаа дека е подобро да платат висока цена сега (санкции, жртви), отколку да ја загубат способноста за одбрана засекогаш.
Заклучок: нема чекор назад
Сите овие фактори – геостратешкиот пристап до море, економската контрола врз ресурсите и воената безбедност – водат кон еден неизбежен заклучок: Русија не може да си дозволи да изгуби.
За Путин и неговата елита, пораз во Украина не значи само смена на власта. Тоа би значело распад на Руската Федерација, внатрешни војни и крај на руската државност каква што ја знаеме. Затоа нивниот праг на болка е многу повисок од оној на Запад. За Европа, Украина е прашање на принципи и геополитика; за Русија, тоа е прашање на опстанок. И во судирот помеѓу оној што се бори за интерес и оној што се бори за живот, оној вториот секогаш е подготвен да оди до самиот крај – дури и ако тој крај е нуклеарен.
Трагедијата на нарцисоидните народи – Европа во огледалото на сопствената суета
Ако Русија војува од страв за опстанок, а Америка од ладна стратешка пресметка, Европа е жртва на сопствената патологија – трагедијата на нарцисоидните народи.
Зошто Европа, економскиот џин со 450 милиони жители, не успеа да ја спречи војната во својот двор? Зошто, кога дојде кризата, Стариот континент не реагираше како суперсила, туку како група исплашени вазали кои чекаат инструкции од Вашингтон? Одговорот лежи во фактот што „Европа“ како политички субјект всушност не постои. Постојат само натпреварувачки национални ега, заробени во минатото и парализирани од меѓусебна недоверба.
Франција: Наполеоновиот комплекс без армија
На чело на оваа парада на суетата стои Франција. Париз, особено под Емануел Макрон, очајно сакаше да ја игра улогата на геополитички лидер. Концептот на „Европска стратешка автономија“ беше француски сон – идеја Европа да биде независна трета сила.
Но, проблемот со францускиот нарцизам е што зад големите зборови стои празнина. За Франција, „европска армија“ секогаш значеше „француска армија финансирана од германски пари“. Макрон сакаше да биде новиот Де Гол, да преговара со Путин на долги маси и да црта мапи, но реалноста го демантираше. Неговото општество е премногу кршливо, растргнато од протести и социјални немири, за да издржи вистинска војна. Кога Макрон зборуваше за „испраќање трупи во Украина“, тоа не беше стратегија, туку театар за домашна публика – обид да се проектира моќ која одамна ја нема.
Германија: Трговецот кој ја продаде безбедноста
Германија, од друга страна, боледува од сосема друг вид нарцизам – нарцизмот на „моралниот економист“. Берлин веруваше дека историјата е завршена и дека трговијата (Wandel durch Handel) е лек за сè. Германската елита арогантно сметаше дека со купување гас ја „купува“ и Русија, и дека економијата е поважна од тенковите.
Оваа меркантилистичка суета ја направи Германија „економски џин, но геополитичко џуџе“. Кога војната почна, германскиот модел се распадна преку ноќ. Без евтиниот руски гас и без американскиот безбедносен чадор, Германија се најде гола. Нејзиниот страв да преземе лидерство, криејќи се зад бирократијата и пацифизмот, ја остави Европа без кормилар во најкритичниот момент.
Полска и Балтикот: нарцизмот на жртвата („Касандра комплекс“)
На истокот се роди нов, агресивен играч – „Нова Европа“. Полска и балтичките земји го развија „комплексот на Касандра“: „Ние ви кажавме дека Русите се лоши, вие не нè слушавте. Сега ние сме морално супериорни.“
Овој нарцизам на жртвата е можеби најопасен. Во својата желба за историска одмазда кон Русија и за докажување пред Западна Европа, овие држави станаа поамерикански од самите Американци. Тие ја саботираат секоја идеја за европска самостојност бидејќи не им веруваат ниту на Берлин ниту на Париз. Нивната лојалност е кон Вашингтон. Со тоа, тие станаа совршеното оружје за американската политика Divide et Impera (Раздели па владеј), оневозможувајќи какво било европско единство.
Колективна парализа
Резултатот од овој судир на ега е трагичен. Европа не умре од руски напад; таа се самоуби од сопствената неспособност да се договори кој ќе ја носи круната.
- Франција сакаше да командува.
- Германија сакаше да заработува.
- Полска сакаше да се одмаздува.
Во таа какофонија, никој не мислеше на заедничкиот интерес. Американците и Русите го видоа тоа и постапија соодветно – едните ги зедоа ресурсите, другите ја зедоа политичката контрола. Европа остана сама со својата суета, гледајќи се во огледало додека куќата ѝ гори.
Проф.д-р Александар Иванов
(Илустрациите се изработени преку Gemini според концептуалните рамки и инструкциите на авторот.)
