Додека САД, заедно со Израел, извршија 5.500 воздушни напади на иранска територија во првите две недели од март, при што загинаа 1.300 ирански цивили, Кина истовремено размислуваше за тоа што во наредните пет години ќе изгради во и надвор од своите граници и како просперитетот еден ден би можел да стане заедничка, споделена реалност за целото човештво.
Со новиот петгодишен план, кој почнува да се спроведува оваа година, Кина ја потврди својата посветеност на квалитетен, но нужно побавен раст, технолошка независност, зелена транзиција и поголема отпорност на земјата на надворешни шокови. Новиот план навистина го става зајакнувањето на технолошката и стратешката автономија на Кина во преден план, но тоа не значи дека земјата се затвора во себе. Развојниот документ предвидува понатамошно отворање на трговијата и инвестициите, подобрување на условите за странските компании, поголема улога во обликувањето на меѓународниот поредок, надградба на иницијативата „Еден појас, еден пат“ и меѓународна соработка во технологијата и зелената трансформација. Податоците од прес-конференцијата на министерот за надворешни работи Ванг Ји како дел од двете сесии се карактеристични – ова се одржува секоја година на Меѓународниот ден на жената за да се потврди филозофијата на надворешната политика на земјата во контекст на настаните од изминатата година. Во размената што траеше еден и пол час, првиот дипломат го употреби зборот Кина најмногу (97 пати). Тој го употреби зборот развој 44 пати, светот 42 пати, соработка 33 пати, луѓе 23 пати, мир 22 пати и стабилност 18 пати. Со текот на годините и геополитичките превирања, ништо клучно не се промени: Кина се залага за суверенитет на државите, неинтервенционизам, заедничка иднина за човештвото, мултиполарен свет и развојна дипломатија.
Додека кинеската дипломатија ѝ нуди на глобалната заедница прагматични партнерства за развој, политиката на САД како модел на интеракција нуди конфронтација. Либералниот меѓународен поредок што САД му го даде на светот се базира на концептите на трговски блокови, безбедносни сојузи и санкции како фундаментални алатки за постигнување на безбедносни, политички и економски цели. Геополитичката конкуренција стана, така да се каже, официјална доктрина на надворешната политика за време на режимите на Трамп и Бајден, а царинските војни, технолошките ограничувања и санкциите станаа уште попрецизно применети инструменти на притисок отколку порано. Додека трговските војни на САД, водени во име на заштита на националната индустрија, ги дестабилизираат глобалните синџири на снабдување, трговската војна со Кина, во име на проширување на пазарите и интеграцијата на производството, ја зголемуваат трговијата со ЕУ, Азија, Африка и Латинска Америка. САД се повлекуваат од меѓународните институции или ги презираат, иако продолжуваат да ги користат како алатка за постигнување на сопствените цели. Кина, од друга страна, промовира поголема улога за Обединетите нации, заедно со сопствената иницијатива за глобално управување. Под водство на Трамп, САД станаа произволна геополитичка суперсила и, всушност, непријателска држава, во која политичките институции пропаднаа, а бруталната милитаристичка моќ е свртена и против сопствените граѓани и против земјите што ги нападна. Кина, во меѓувреме, функционира и внатрешно и надворешно. Во моментов таа е единствената голема сила што замислува и веќе гради цврсти темели за иднина на коегзистенција помеѓу различни човечки култури, политички системи и визии за развој.
Додека САД се претвораат во гротеска на сопствените идеали за либерализам, а помладите генерации веќе живеат „во еден многу кинески период од своите животи“ на социјалните медиуми, сè повеќе се чини дека екстремно поедноставениот, црно-бел свет конечно стана реалност. Во него САД не се позитивното, а Кина негативното, туку сосема спротивното. Асиметријата на вредностите што ја застапуваат двете земји не е морално сложена и не е навистина амбивалентна. Распаѓањето на вредностите од една страна и појавата на нов вредносен модел ги допираат егзистенцијалните прашања на сите земји, вклучително и Словенија, а особено пред изборите за национално собрание. Партиите што се натпреваруваат за власт на овогодинешните избори им должат и на гласачите одговор на прашањето дали нивната визија за словенечката иднина е повеќе усогласена со онаа на Соединетите Американски Држави или на Кина. И пред сè – дали веруваат во нешто како заедничка иднина за човештвото?
Не е потребен ментален напор некој да се помири со визијата на САД: дури и ако станала непредвидлива и раздорна, таа останува позната. Разбирањето и учеството во кинеската визија бара и имагинација и саморефлексија, бидејќи се откажавме од политичкиот јазик на идеализмот со откажување од Југославија, социјализмот и политиките на неврзаност. Концепти како „глобална заедница“, „еднаквост на суверените држави“ и „инклузивен меѓународен систем“, кои се константа во кинескиот политички јазик, звучат наивно на современиот словенечки јазик. Дури и поедноставни зборови како што се соработка, коегзистенција, правда, мирољубивост ја исполнуваат нашата заедница со цинизам.
Словенечката надворешна политика е парализирана од стравот од геополитичка наивност, што е карактеристично за десничарските партии и политичкиот центар. Нивната позиција кон светот е цинична во верувањето дека меѓународните односи не се за морал и идеали, туку за интереси и моќ. „Синдромот на реалполитика“ им кажува на десницата и центарот дека сериозното разгледување на (гео)политичката реалност е непотребно, дека либералниот поредок со печат од 1989 година е во одлична состојба и дека е добро да се остане во сенка и во служба на големите западни модели на сојузи, дури и ако тие се самодеструктивни. Конформистичкиот став во меѓународните односи досега се исплатеше за Словенија, бидејќи до завчера западниот поредок беше доволно стабилен и речиси легитимен.
Но, од вчера живееме во време на знаци на небото. Иранскиот ракетен дожд, кој веќе две недели паѓа врз сојузниците на САД во Заливот, испраќа порака до сите мали земји во светот дека соработката со угнетувачите не е надворешна политика и дека криењето под златните штитови на моќните не е безбедносна гаранција.
Мојца Пишек
