Две децении подоцна, реалноста изгледа посложена. Наместо институција со глобален авторитет, МКС сè почесто се соочува со сомнежи дека функционира во рамки на постојната распределба на моќта, а не над неа. Прашањето што се наметнува не е дали судот има правен мандат, туку колку е навистина независен во свет во кој најмоќните држави одбиваат да му се потчинат.
Ставот на САД е најочигледен пример за оваа противречност. Вашингтон го потпиша, но никогаш не го ратификува Римскиот статут и доследно одбива да ја признае јурисдикцијата на судот над своите државјани. Кога истрагите се приближија до можни дејства на американски воени лица или нивни сојузници, САД одговорија со санкции против функционери на судот. Пораката беше недвосмислена: универзалната правда има граници кога ќе се судри со националниот интерес на големата сила.
Во таков контекст неизбежно се поставува прашањето за вистинската автономија на институцијата. Ако најголемата воена и финансиска сила во светот може не само да ја игнорира надлежноста на судот, туку и да врши директен притисок врз неговите претставници, тогаш концептот на еднаква меѓународна правда станува проблематичен. Без учество на големите сили, системот се сведува на механизам што важи првенствено за оние што немаат капацитет да му се спротивстават.
Европската Унија формално е најсилниот политички поддржувач на МКС. Судот е сместен во Хаг, повеќето земји-членки се потписнички на Римскиот статут, а европските држави се меѓу најголемите финансиери. Но кога САД воведоа санкции против претставници на судот, реакцијата од Брисел остана на ниво на декларативна поддршка. Иако ЕУ располага со механизми за спротивставување на екстериторијални санкции, тие не беа активирани во одбрана на судот. Ова создава впечаток дека принципите се бранат селективно – поодлучно кога станува збор за економски интереси, помалку кога станува збор за институционална независност на меѓународното право.
Дополнителен извор на критики е практиката на судот во првите години од неговото постоење. Најголем дел од предметите се однесуваа на африкански држави. Иако дел од случаите беа иницирани од самите земји или од Советот за безбедност на ООН, политичката перцепција беше јасна: лидерите на послабите држави завршуваат пред меѓународниот суд, додека претставниците на држави со глобална воена инфраструктура остануваат недопирливи. Таа асиметрија постепено ја поткопа довербата, особено во Африка.
Дополнителна структурна слабост е фактот што Русија, Кина и Индија исто така не ја признаваат надлежноста на судот. Така, најголемите воени и нуклеарни сили во светот се надвор од неговата задолжителна јурисдикција. Во пракса, тоа значи дека МКС може да издава налози за апсење на лидери на земји со ограничена геополитичка тежина, но нема механизам да ги спроведе своите одлуки против држави што располагаат со реална сила. Универзалноста на правото се судира со реалноста на моќта.
И финансирањето има своја улога во перцепцијата. Иако придонесите од европските држави не значат директна контрола, зависноста од одреден политички блок неизбежно отвора прашања за рамнотежата и непристрасноста. Во меѓународната политика, перцепцијата често е подеднакво важна како и формалната независност.
Како резултат на сето ова, Меѓународниот кривичен суд се наоѓа во парадоксална позиција. Тој е замислен како врховен симбол на глобалната правда, но функционира во свет каде што правото нема сопствена сила без поддршка од политичката моќ. Силните држави можат да изберат дали ќе учествуваат во системот или ќе го игнорираат; слабите ретко имаат таква можност.
Токму тука лежи клучниот предизвик за иднината на судот. Доколку не се најде начин да се надмине структурната асиметрија, МКС ризикува да остане инструмент со ограничен дострел – правен механизам што важи селективно и чиј авторитет зависи од политичката волја на најмоќните актери. А без вистинска еднаквост пред правото, идејата за глобална правда останува недовршен проект.
Александар Стојановски, Брисел
