Беше недела, а телефонот почна да ми ѕвони уште во седум часот наутро. Оние што ме бараа знаеја дека викендите најчесто ги поминувам во кочанскиот крај. Додека ги чекав мајсторите за монтажа на соларниот бојлер, ми рекоа дека, патувајќи од Скопје кон Кочани, се разминале со бројни амбулантни возила. Низ неверувањето, хаосот и шокот од другата страна на линијата, брзо стана јасно дека се случило нешто страшно. Пожарот во клубот однесе млади животи и преку ноќ го претвори Кочани во центар на колективна, национална траума.
На годишнината од тој ден во кој изгоре дел од нашата иднина, најмалку што ѝ должиме на јавноста е да престанеме да се тешиме со празни фрази и да почнеме да ги поставуваме потешките прашања: што навистина се промени, кој системски погреши, што беше политички заташкано и која реформа веќе не смее да биде предмет на дневнополитички пазарења? Кога станува збор за изгорени млади животи и за доверба во институциите, секое одложување на промените не е само калкулација за следните избори – тоа е директен безбедносен ризик за секој од нас.
Но, се поставува прашањето што е различно и каде може да споредуваме. Исто како што се обидов да укажам зошто е погрешно да се споредуваат Кран Монтана и Кочани, токму затоа споредбата меѓу трагедијата во романскиот клуб „Колектив“ од 2015 година и нашето Кочани не е морбидна љубопитност, туку легитимно институционално огледало. Не за да докажеме дека „сè е исто“, туку за да видиме зошто реакциите на државите не се исти. Трагедиите можеби наликуваат по сликите: оган, паника, млади жртви, немерлива болка. Но, системите што стојат зад тие слики се различни. Катастрофите не треба да се споредуваат како спектакл, туку преку политичките, административните и правосудните одговори што следуваат по нив.
Романија по „Колектив“ покажа дека масовната трагедија може да произведе тежок политички и институционален земјотрес. Во првите денови по пожарот, романските власти звучеа како систем кој повеќе се брани себеси отколку што ја брани вистината. Убедуваа дека „имаат сè што им е потребно“. А потоа почнаа да умираат луѓето кои го преживеаја самиот пожар – од болнички инфекции, од разредени дезинфекциски средства, од доцнење при трансферот во странство и од недостиг на центри за изгореници. Тоа беше моментот кога катастрофата престана да биде само пожар, а стана обвинителство против здравствениот систем и против државната самозалажувачка гордост.
Јавноста во Романија тоа го разбра побрзо од институциите.
„Слоганот ‘Корупцијата убива’ не беше извикуван како морална флоскула, туку како прецизна политичка дијагноза.“
Пртестите ја соборија политичката самоувереност на системот: падна владата на Виктор Понта, паднаа министри и градоначалници, а на нивно место дојде технократска влада предводена од Дачијан Чолош. Трагедијата не остана затворена само во кривичен предмет; таа веднаш се претвори во прашање за легитимитетот на самата држава и за способноста на државниот апарат да ги испорача своите основни функции.
Клучно е што Романија во првата година по „Колектив“ не остана само на симболика. Во здравството започнаа мерки за реално пријавување на инфекциите и за преиспитување на договорните критериуми со кои менаџерите беа фактички охрабрени да сокриваат инфекции наместо да ги пријавуваат. Во јавната безбедност почнаа масовни инспекции и затворања на небезбедни клубови, ресторани, театри, училишта и други јавни објекти. „Колектив“ ја принуди државата да признае дека безбедноста не е украс на хартија, туку административна обврска што мора да биде проверлива, санкционирана и видлива за граѓаните.
Една година подоцна, на 30 октомври 2016 година, Романија веќе изгледаше како општество што влегло во фаза на болна саморефлексија. Имаше тивок марш, комеморации, откривање споменик и силно чувство дека јавноста не заборава. Но, истовремено имаше и длабока фрустрација: правдата беше бавна, судењето сè уште не даваше завршница, а системските ветувања не беа целосно претворени во опипливи капацитети. Токму тука лежи третата, најважна романска лекција – дури и кога државата реагира посилно, реформата не се случува преку ноќ. Но, важно е дали државата се движи кон промена или се враќа во status quo веднаш штом ќе стивне јавниот гнев.
Во Македонија, по Кочани, видовме поинаков образец. Имаше болка, гнев, истраги, приведувања, затворање на проблематични објекти и меѓународна медицинска солидарност. Градоначалникот поднесе оставка. Имаше протести и тивки маршеви со барања одговорноста да не се лоцира само кај еден сопственик, туку во системот што дозволил таква темпирана бомба да функционира. Тоа не е малку. Но, политичката и институционалната рамка на извршната власт не беше разнишана на начинот на кој тоа се случи во Букурешт. Наместо политички земјотрес, добивме ограничен институционален потрес, концентриран претежно околу истрагата и кривичната одговорност.
Токму затоа главната споредба не треба да биде меѓу пламените, туку меѓу првата година потоа. Романија влезе во технократска, реформска и инспекциска фаза. Македонија влезе во судско-истражна фаза. Во Романија катастрофата се претвори во дебата за општествениот договор: дали државата ги штити граѓаните и дали нејзините институции имаат право да бараат доверба ако не можат да гарантираат ни минимална безбедност? Во Македонија тоа сознание како да се прима со очајно прифаќање. Повеќе зборуваме за предметот отколку за моделот; повеќе за виновниците отколку за системот што ги произведува условите за ваков тип трагедии.
Затоа е сосема легитимно да се праша: дали навистина беа потребни дополнителни месеци за обвинителната конструкција да се прошири и кон вработени во МВР? Дали фактите за системските пропусти беа толку недостапни или едноставно беше потребно време политички да се „свари“ опфатот на одговорноста? Во вакви случаи, доцнењето не е неутрална категорија. Тоа е порака. Јавноста со право се прашува дали станува збор за темелна истрага или за внимателно дозирање на политичката штета. Впрочем, обвинението и судењето се неопходни, но не се доволни ако паралелно не знаете што точно менувате во институционалниот механизам.
Уште пострашно е што во нашиот јавен простор, наместо веднаш да се отвори расправа за суштинска реформа, сведочевме на перфидни обиди за пренасочување на вината. Родителите беа индиректно етикетирани и обвинувани зошто ги пуштиле своите малолетни деца на концерт. Тоа е крајно цинично и опасно. Одговорноста не може да се префрла врз семејствата за да се амнестира тежината на институционалниот колапс. Таквата реторика не е само морално погрешна – таа е и политички функционална, затоа што го дефокусира разговорот од лиценцирањето, инспекциите и пропустите во командувањето.
Истото важи и за обидите да се романтизираат одредени актери без да се постават вистинските прашања. Обезбедувањето, несомнено, помогнало во извлекувањето на луѓето и тоа е за почит. Но, според законот, нивната задача не е само херојство откога ќе избувне хаосот, туку контрола на движењето и условите за евакуација пред воопшто нешто да се случи. Херојството по експлозијата на ризикот не смее да ја покрие одговорноста за пропуштената превенција.
Она што најмногу боде очи една година подоцна е молкот за пошироката реформа на безбедносниот систем. Македонија со децении живее со два паралелни, гломазни потсистеми – Дирекција за заштита и спасување (ДЗС) и Центар за управување со кризи (ЦУК). Тие пречесто функционираат како дебатни клубови, а не како вистинска командна архитектура.
Кризите не се менаџираат – тие се командуваат. Во масовна катастрофа координација без команда е само поубав збор за институционална парализа.
Кога нема јасна вертикала – кој наредува, кој спроведува и кој одговара – државата станува заложник на сопствените процедури. А процедурата што доцни во криза повеќе не е правна дисциплина, туку организациски ризик што директно се преведува во загубени минути и во изгубена доверба.
Романија оваа лекција ја научи на потешкиот начин. „Колектив“ ја забрза консолидацијата на нивниот Департман за вонредни состојби (DSU) во рамките на МВР. Не е случајно што следеше и владината одлука за управување со типови ризик во 2016 година. Таа не падна од небо; беше одговор на срамот што државата го доживеа. Судовите експлицитно признаа директна одговорност на државните институции, а отштетите се мереа во десетици милиони евра. Тоа прати порака: кога државата ќе потфрли во заштитата на животот, нејзината одговорност е и правна и материјална.
Ние таков момент на недвосмислено институционално признание сè уште немаме. Имаме судски процес, но немаме јасни одговори: Дали е ревидирана линијата на командување? Дали 112 и локалните штабови денес функционираат поинаку? Дали има механизам за комуникација со семејствата во првите часови или и натаму зависиме од импровизација?
Во Романија, една година по трагедијата, веќе се гледаше насока: масовни контроли, нови правила во здравството, интеграција на вонредните состојби во МВР. Кај нас, една година по Кочани, многу поизразено се гледа насока кон кривично-правна сатисфакција отколку кон институционален реинженеринг. Тоа е суштинската разлика што треба да нè загрижи.
На Македонија не ѝ треба административно преживување, туку длабока реконфигурација: интегрирано Биро за цивилна заштита и вонредни состојби во рамките на МВР, со цврста командна вертикала и единствен оперативен центар. Тоа не е милитаризација, туку цивилен предуслов за спасување животи. Масовните катастрофи не се дебатен формат. Тие бараат еден глас и една линија на одлука.
Најопасно за една држава не е кога нејзиниот систем ќе колабира пред очите на јавноста. Најопасно е кога, по колапсот, ќе се истресе од прашината и ќе продолжи да се преправа дека стои исправено.
„Колектив“ и Кочани нè учат дека државите не паѓаат само кога ќе изгори еден клуб. Тие паѓаат кога одбиваат да се погледнат во огледалото. Ако не ја научиме лекцијата, тогаш Кочани нема да биде последно предупредување, туку само уште еден доказ дека сме одбрале да живееме со ризикот како со нормална состојба. А држава што ја прифаќа ранливоста како нормала, веќе капитулирала пред следната катастрофа.
Александар Иванов
