Но вистината е многу понепријатна: министерот за правда денес има многу голема политичка одговорност, а многу помалку вистинска институционална моќ.
Тоа не е случајно. Македонскиот правосуден систем со години се реформираше токму во насока на намалување на директното влијание на извршната власт врз судството и обвинителството. На хартија, тоа е правилна и цивилизациска насока. Владата и министерот за правда не избираат судии, не ги разрешуваат, не управуваат со нивните кариери и не смеат да им наредуваат како да одлучуваат. Истото, во суштина, важи и за обвинителството. Во формална смисла, министерот денес не е господар на правосудството, туку многу повеќе набљудувач со ограничени инструменти.
Но тука почнува македонскиот парадокс. Иако министерот е оттурнат од директната контрола, јавноста и натаму од него очекува резултати. И тоа не е нелогично. Затоа што кога системот не функционира, не е доволно да се каже: „Тоа не е во моја надлежност“. Министерот за правда можеби не може да разреши судија или член на Судскиот совет, но тој е првиот што мора да понуди правец, решение, закон, реформа и институционален одговор. Токму тука лежи неговата реална моќ: не во командување, туку во обликување на правилата.
И тука треба да бидеме прецизни. Министерот за правда денес има најмногу влијание таму каде што најмалку се гледа: во законите, во институционалниот дизајн, во реформските предлози, во отворањето или затворањето на прашањата кои го кочат правосудството. Тој може да иницира нов Закон за Судски совет, нов Закон за јавно обвинителство, нови механизми на отчетност, нови процедури за избор, оценување и разрешување. Но тој не може сам да ги донесе. Неговата моќ завршува таму каде што почнуваат Владата и парламентарното мнозинство. Тоа реално значи дека, дури и кога министерот сака нешто суштински да смени, тој не е самостоен политички центар на одлучување, туку дел од поширока власт која често го ограничува повеќе отколку што го засилува.
Најдобар пример за ова е кризата со Судскиот совет. Во ситуација кога на дел од неговите членови им беше изгласана интерпелација во Собранието, јавноста логично очекуваше дека ќе следи разрешување, заминување на членовите или барем јасен институционален исход. Но тоа не се случи. Причината е едноставна и правно поразителна: системот нема јасно уреден механизам што се случува кога членовите ќе ја изгубат довербата, а нема законска основа автоматски да престанат со функцијата. Собранието може да изгласа политичка недоверба, но таа сама по себе не произведува правно дејство за престанок на мандатот, бидејќи таков механизам едноставно не е прецизно уреден во постојниот систем. Тоа не е пропуст што може да го реши еден министер со политичка волја, туку дефект на законскиот и институционалниот дизајн. Во таква ситуација, министерот, иако е министер за правда, во суштина останува немоќен. Тој не може да ги „тргне“, не може да ја прекине кризата, не може да нареди институционално расчистување. Може само да предлага измени и да отвора простор за реформа. А тоа е премалку и предоцна кога кризата веќе е тука.
Токму затоа, реалната слика за министерот за правда е многу поинаква од онаа што често се создава во политичкиот говор и јавноста. Тој не е ниту „силен министер“ што ја држи правдата во раце, ниту целосно декоративна фигура. Тој е нешто многу понепријатно: министер што има обврска да одговара за систем што не го контролира целосно. Тоа е една од најнеблагодарните позиции во македонската држава.
Ако го споредиме со други министри, разликата е уште поочигледна. Министерот за внатрешни работи има полиција. Министерот за финансии има буџет. Министерот за здравство управува со систем во кој извршната власт има многу подиректни алатки. Министерот за правда, пак, е министер во сектор во кој најважните институции формално се самостојни. Затоа неговата моќ е помалку оперативна, а многу повеќе структурна и посредувачка. Тој не може лесно да „испорача резултат“, дури и кога политички се очекува тоа од него.
Но токму затоа не треба ниту целосно да се релативизира одговорноста на оваа функција. И кога нема директна оперативна моќ, министерот за правда и натаму има значајна улога во отворањето и спроведувањето на реформите, препознавањето на институционалните слабости и предлагањето решенија што ќе придонесат за поголема отчетност и функционалност на системот. Во таа смисла, тежиштето на неговото дејствување не е во командувањето, туку во создавањето услови за подобро функционирање на правосудството. Неговата улога, според тоа, треба да се разбере пред сè како реформска и нормативна, а не како оперативна.
Затоа, вистинското прашање денес не е дали министерот за правда е моќен или немоќен. Многу поважно е да се разбере каде навистина се наоѓа тежиштето на неговата улога во постојниот систем. Во услови кога директната оперативна власт е ограничена, неговото вистинско влијание се мери пред сè преку способноста да се отвораат реформски прашања, да се препознаваат системските слабости и да се иницираат решенија што можат да придонесат за пофункционален и поодговорен правосуден поредок.
Во таа смисла, дел од слабостите што јавноста често ги персонализира не можат секогаш да се сведат на личен или моментален неуспех на носителот на функцијата. Тие, во значителна мера, се последица на подолго време создаван институционален модел во кој политичката одговорност останала висока, а реалната можност за директна интервенција сериозно ограничена.
Токму затоа функцијата министер за правда во македонски услови останува една од најчувствителните и најсложените: доволно изложена за да биде предмет на јавни очекувања, но истовремено ограничена во своите непосредни инструменти на дејствување.
Проф д-р Јoве Кекеновски
