Во оваа анализа аргументирам дека Европа мора да ја зацврсти својата позиција преку претпоставките на реализмот. Но, истовремено, таа мора да ја зачува и својата автентичност, заснована на либералните идеи за соработка, супранационалност и културна различност. Токму овој баланс е основата за еден нов конструктивизам – бидејќи, во суштина, и меѓународниот систем и нашите разлики се дел од еден длабок конструктивистички концепт каде идејата често предничи пред решението.
Во ера на интензивиран геополитички натпревар околу производството на глобални значења, овој текст го поставува прашањето дали традиционалното потпирање на Европа на „меката моќ“ останува доволно за европскиот проект да опстане како релевантен столб во надоаѓачкиот мултиполарен поредок. Градејќи врз историската улога на Европа како извор на институции, стандарди и концепции за „нормалност“, аргументот е дека мултиполарноста бара итна стратешка еволуција. Фокусирајќи се на Африка и Јужна Америка како два региона каде европскиот легитимитет сè повеќе се судира со потрансакциски модели на влијание овој текст ја истражува парадоксалната сила на европската регулаторна моќ: капацитетот да се обликува однесувањето преку правила, а не преку присила.
Сепак, централното тврдење е дека регулаторното и нормативното влијание сами по себе веќе не се адекватни. За можно решение го гледам концептот „Реален конструктивизам“ како стратешка доктрина која ја синтетизира конструктивистичката способност на Европа да дефинира што е „нормално“ преку идеи и норми, со материјалните капацитети неопходни за одржување на таа нормалност, а тоа се: безбедносен капацитет, инфраструктура и стратешка автономија. Заклучокот ја повикува Европа да премине од пасивен чувар на своите вредности во нивен активен гарант.
Клучни зборови: Реален конструктивизам, Европска Унија, геополитика, мека сила, Африка, Бриселски ефект, стратешка автономија, мултиполарност.
Од „конструктивизам во процес“ до „реален конструктивизам“
Европа како географија што создава идеи
Близината лесно може да го „припитоми“ Медитеранот во нашата имагинација како простор за одмор наместо како структурна арена на поврзување што со векови ги обликувала трговијата, миграцијата, урбанизацијата и моќта. Во смисла на Бродел, Медитеранот е помалку „море“, а повеќе интегриран систем чии мрежи историски произведувале политички и економски поредок. Ако го сведеме ова на една реченица: Медитеранот е цивилизациска централа за мрежи. А мрежите се моќ. Пристаништата не се само пристаништа, туку „јазли“ каде се среќаваат капиталот, стоките, културата и безбедноста.
Второ, тука е религискиот код на Европа и пошироко. Овој простор е клучното јадро на аврамските традиции. Јудаизмот, христијанството и исламот повеќе од две илјади години, не биле само „вери“, туку институции, идентитети и норми што ги организирале политиката, правото, моралот и легитимитетот.
Во овој концепт, Европа не е „паднат центар“, туку центар што ја променил формата. Да, последното големо поместување беше од Лондон/Париз кон Вашингтон/Москва, но Европа останува цивилизациски „извор“ на стандарди, институции и концепции за „нормалност“. Ова претставува суштински конструктивистичка категорија: имаш моќ кога можеш да дефинираш што е нормално.
И тука е првата клучна поента: Европа е силна таму каде што светот денес создава најмногу непознаници – во значењата.
Гледаме какви значења манифестираат последните големи потези во светот за што пишував претходно: Како Европа ја изгуби војната во Украина? и Зошто Европа може да заврши како најубавиот музеј на светот?. Особено оние засновани на моќ, сила и интерес. Движејќи се кон мултиполарност, мора да се потсетиме дека ова не е само судир на ресурси, туку судир на модели за тоа што е легитимно, што е „правилно“ и што е „стандард“. Ако не го разбереме ова, ќе ја отпишеме Европа како да ја мериме моќта само во дронови, тенкови и хиперсонични ракети.
Од „стратешки мамурлак“ до морална вертикала
Факт е дека Европа моментално се наоѓа во состојба на стратешка парализа – еден вид „геополитички мамурлак“ од она што го сведочиме на меѓународната сцена, особено во последните месеци. Оваа летаргија е опасна, но е привремена. Историјата нè учи дека мултиполарноста неизбежно води до точка на заситеност. Кога повеќе актери поседуваат огромна, но спротивставена „тврда моќ“, нивните испреплетени интереси на крајот ќе мора да се вратат на теренот на дискусија за легитимитетот. Зошто? Затоа што легитимитетот е единствениот механизам што ја трансформира силата во одржлив поредок. Тој легитимитет почива на правда и на една „морална константа“ која човештвото еволутивно ја гради со милениуми. Сакале или не, таа морална вертикала е вградена во европското ткиво. Во свет на конфликти, Европа останува континентот со највисок степен на социјална и политичка еволуција – таа останува континентот со најголем капацитет не само да ги разбере разликите, туку и институционално да ги инкорпорира.
Токму тука лежи скриениот потенцијал за „Реалниот конструктивизам“. Иронично, двата континенти кои се најизложени на бруталниот натпревар за доминација и Африка и Јужна Америка може да бидат втурнати назад во гравитациската оска на Европа, не преку присила, туку преку нужност. Едниот (Африка) поради географската неизбежност како „другата страна на Медитеранот“, а другиот (Јужна Америка) како простор културолошки и аксиоматски нераскинливо поврзан со европскиот концепт за општество.
Африка и глобалниот југ: каде се тестира европскиот легитимитет
Премисите во однос на Африка не се „мислења“, туку тренд што ја менува геополитиката: Африка веќе има над 1,5 милијарди жители и се проектира да достигне околу 2,5 милијарди до 2050 година, при што нејзиниот удел во светската популација потенцијално ќе порасне до околу 28% (UNECA, 2025; портал на UN WPP). Ова значи: еден од четири луѓе во светот ќе биде Африканец. Она што е сигурно е дека кога се движи човечкиот капитал, моќта се движи со него.
Потоа следи реалноста на ресурсите. Африка поседува огромни природни ресурси. Тоа не е тајна, нотирано и од УНДП (UNDP) и од Светска банка (WB) – од земјиште и вода до минерали релевантни за енергетската транзиција. Ова не е „африканска приказна“, туку глобална нужност во векот на батерии, електрификација и инфраструктура. И тука лежи парадоксот нотиран од академски трудови до извештаи на Светска банка: Африка не е сиромашна по природа; таа често е лошо управувана или историски експлоатирана, а природниот капитал останува и потенцијал и ризик.
Но, покрај фактите, широко е препознаена трагичната историја на колонијализмот, чии последици сè уште се чувствуваат. Во оваа смисла, некои европски држави носат вина; тоа е неспорно. Но, не сите. Без да морализираме, доволно е да констатираме дека колонијалните модели оставиле траги врз институциите, границите и довербата. Дел од современите слабости во управувањето и конфликтната динамика се врзани со овие наследства. Нетрпеливоста кон колонизаторите останува (како што можеме да видиме во Буркина Фасо и другите држави од Сахел). Извесно е дека наскоро ова нема да се промени, освен преку драматично различни пристапи. Пристапот на Италија можеби е добар пример. Со оглед на горенаведеното, и под овие услови, на тој континент се одвива реален геополитички натпревар во кој САД, Русија и Кина се веќе длабоко вклучени.
Русија, како неколонијална држава, добро ја користи меморијата на Советскиот Сојуз, кој ја користеше моќта за да балансира одредени држави и региони на овој континент (на пример, погледнете ја алжирската армија и нивната воена опрема, или трагичната приказна за деколонизацијата на Конго). Но, Русија истовремено еволуира во својот пристап и ја користи оваа меморија на „неколонијална суперсила“ во комбинација со воено-безбедносни договори, влијание и мрежи. На пример, присуството на Вагнер. Целта е суштински мерлива во влијание, заснована на принцип на минимална инвестиција за постигнување висок поврат на инвестицијата. Повратот на инвестицијата во овие кризни зони може да биде астрономски висок во финансиска смисла, но цената се плаќа во валутата на граѓанските права, демократијата и економската слобода.
Кина, наспроти тоа, своето присуство го манифестира преку материјална трајност, доминантно во инфраструктурата и трговијата. Отсуството на колонијално минато, комбинирано со нејзината политика на „немешање“ во домашната политика, ја позиционира Кина како клучен актер во регионот. Оваа стратегија е отворена и добро документирана. Во овој контекст, Кина има за цел да ја надмине „Малака дилемата“ и да ја гарантира безбедноста и стабилноста на трговските рути од Шангај до Џибути и Момбаса.
Примарниот дефицит на Европа во Африка не е финансиски или воен, туку легитимитетот. За да ја врати релевантноста, Европа мора да ја напушти својата патерналистичка улога на „учител“ и да понуди „нормално партнерство“ засновано на предвидливост, институционална стабилност и безбедност без зависност. Ова е крајниот тест на Реалниот конструктивизам: Европа мора да ја искористи својата моќ да ја редефинира „нормалноста“ како однос на еднакви, заменувајќи го морализирањето со меѓусебна почит.
Јужна Америка: „Генетскиот“ одраз на Европа во западната хемисфера
За разлика од пејзажот на Африка со спротивставени барања за легитимитет, Јужна Америка одразува длабок, цивилизациски континуитет со Европа. Оваа близина е нормативна наместо биолошка: одржувана преку јазични врски, правни рамки и заеднички општествени имагинарии.
Да бидеме прецизни: ако исламот носи значителна тежина и претставува конкурентен вредносен систем во Африка, тоа едноставно не е случај во Јужна Америка. Оттука, јужноамериканските држави претставуваат зона на културен и институционален континуитет – што ги прави, и јазично и структурно, поблиски до Европа од кој било друг регион во светот.
- Јазикот како геополитичка инфраструктура. Главниот канал за оваа „крвна линија“ е јазикот. Со исклучок на Бразил кој зборува португалски, континентот е обединет преку шпанскиот јазик. Сепак, ова ја надминува лингвистиката; тоа е прашање на моќ. Шпанскиот служи како глобален ресурс, проширувајќи го својот досег дури и во Соединетите Американски Држави. И покрај тоа што се јадрото на англосферата, САД го вбројуваат шпанскиот како свој доминантен втор јазик, факт вкоренет во нивната демографија што се менува. Ова открива фасцинантен, скриен „европски момент“: Европа продолжува да проектира влијание низ западната хемисфера преку културни мрежи вкоренети во ибериската историја. Во ова светло, Институтот Сервантес и сличните тела дејствуваат не само како културни центри, туку како дипломатски претходници за специфичен цивилизациски модел.
- Европа како штит од „Монровата доктрина“. Зошто ова е клучно за „Реалниот конструктивизам“? Затоа што Јужна Америка денес се наоѓа во геополитичко менгеме. На едното крило е Кина со својата „дипломатија на инфраструктура финансирана со долг“, а на другото се Соединетите Држави, каде што ехото на „Монровата доктрина“ – идејата дека Латинска Америка е ексклузивна „сфера на влијание“ на Вашингтон – одекнува со зголемена фреквенција. Во овој пејзаж, Европа не претставува ниту освојувач ниту хегемон, туку витален „трет пат“. Јужноамериканските нации одбиваат да бидат вазали на Вашингтон или должнички слуги на Пекинг. Наместо тоа, тие бараат партнер со кого споделуваат компатибилен „оперативен систем“: оној втемелен во римското право, христијанската етика, моделот на социјална држава и заедничка универзитетска традиција.
- Меркосур како „хардвер“ на соработката. Конечно, економијата служи како „хардвер“ на оваа врска. Меркосур, како регионален блок, обезбедува институционален доказ дека Јужна Америка не е само „збир на држави“ или база за екстракција на ресурси, туку политички простор што се обидува да се организира, да преговара и да се вклучи во глобални договори како рамноправен актер. Денес, односот ЕУ–Меркосур е суштински, мерен во десетици милијарди евра трговија, со длабоки политички импликации за двата региона. Договорот ЕУ-Меркосур (и покрај неговите политички пречки) стои како суштински пример за Реален конструктивизам: тој претставува обид да се извезат европските стандарди – еколошки, социјални и здравствени – и да се воспостават како глобални норми, користејќи ја економската моќ како механизам за спроведување.
Заклучок за Јужна Америка. Да сумираме: Ако Африка ја претставува демографската и ресурсна граница каде европскиот легитимитет се соочува со својот најтежок тест, Јужна Америка стои како културно и нормативно сидро на Европа во западната хемисфера. Тоа е природен сојуз што останува опасно неразвиен. Потенцијалот за ова партнерство се протега многу подалеку од традиционалната трговија; тој лежи во интегрирањето на Јужна Америка во новите безбедносни и технолошки синџири на снабдување (од критични минерали до дигитални норми) кои ќе го дефинираат 21-от век. Сепак, овој потенцијал може да се отклучи само ако Европа го напушти „колонијалниот поглед“ што го гледа регионот само како „егзотична дестинација“ или јама за ресурси. За да опстане во мултиполарен свет, Европа мора да почне да ја третира Јужна Америка како она што навистина е: нејзин најблизок цивилизациски роднина и неопходен партнер во одбраната на заедничките западни вредности.
Европа како хаб на знаење и стандарди: меката сила што станува тврда
И покрај регионалните турбуленции, материјалното и нематеријалното се спојуваат во една единствена одлучувачка категорија: стандардизирано знаење. Европа го користи „Бриселскиот ефект“ за да ја претвори својата домашна регулатива во глобална тврда моќ. Ова е витално и за Африка и за Јужна Америка; она за што тие копнеат е пазарна предвидливост, а европските стандарди ја нудат токму таа стабилност.
Иако дигиталната ера често се гледа како апстрактна, глобалниот поредок останува вкотвен во материјални основи. Меѓутоа, во 21-от век, материјалното и нематеријалното конвергираат во една одлучувачка категорија: операционализирано знаење. Историски гледано, Европа култивирала институционална култура на методично, континуирано истражување преку своите универзитети, академии и правни режими. Ова наследство е видливо оперативно денес: глобалните иновации конзистентно ги рангираат европските држави на врвот.
Прв пример е индустријата за полупроводници. Наративот за микрочиповите не е само американски или тајвански; „TSMC приказната“ е невозможна без „европската приказна“. Доминацијата на Холандија и ASML во ЕУВ (EUV) литографијата не е индустриска случајност – тоа е геополитичко тесно грло. Тоа ја одразува европската неспоредлива густина на врвен инженерски капацитет: специјализиран екосистем каде една мала нација ја контролира критичната машинерија од која зависи целата глобална дигитална економија. Тоа не е само „технологија“, тоа е структурна моќ.
Но, најпогрешно разбраниот европски адут не е само знаењето како „памет“, туку знаењето како правило. Европа може да ја претвори регулативата во моќ. „Бриселскиот ефект“ на Ану Бредфорд го објаснува ова прецизно: ЕУ, преку своите стандарди, ефективно „извезува“ правила на глобалните пазари бидејќи компаниите што сакаат пристап до голем пазар се усогласуваат – и потоа тоа усогласување го прават глобално поради трошоци и униформност. Овој ефект може да ја генерализира предвидливоста. А светот, во времето по редефинирањето на влијанието, ќе сака предвидливост.
Ова е конструктивистичката суштина: правилата создаваат реалност. Не ви треба тенк за да го обликувате глобалното однесување ако можете да ги дефинирате стандардите што другите ги прифаќаат како рационални, легитимни и неизбежни. Ова е крајната моќ: способноста да се дефинира „нормалноста“ во глобалната економија и технологија. Ова ја позиционира Европа како единствена актер во мултиполарен свет: регулатор со глобален отпечаток. Додека светот се фрагментира во конкурентски блокови, правилата стануваат валута. Кој ги поставува правилата, го дефинира теренот за игра. Европа е „стар играч“ со обновен потенцијал – но само ако ја користи оваа моќ како пресметана стратегија, наместо како извор на морална суета.
Во оваа смисла, Европа има капацитет да еволуира во глобален центар за медијација. Инфраструктурата е веќе на место: Меѓународниот суд на правдата во Хаг и вкоренетата неутралност на држави како Швајцарија и Австрија обезбедуваат основа. Она што недостасува не е географијата на мирот, туку нејзиното стратешко редефинирање.
Европа како ХАБ на остварување на либерализмот: „конструктивизам во процес“
Дали е Европа „центар“ на либерализмот? Ова не е само слоган, туку институционален факт. Европската Унија е кодифицирана врз експлицитни вредности: човечко достоинство, слобода, демократија, еднаквост, владеење на правото и човекови права (Член 2 од Договорот за ЕУ – TEU). Најмоќниот механизам на Европа како либерален центар е условеноста. Копенхашките критериуми од 1993 година се чиста формулација на оваа моќ: членството не е подарок, туку трансакција која бара демократија, владеење на правото, заштита на малцинствата и функционална пазарна економија.
Сепак, овој механизам страда од криза на доследност. Европа направи сериозни отстапки кон двојните стандарди, создавајќи видлив јаз меѓу „Големата експлозија“ на проширувањето кон Источна Европа пред 20 години и сегашниот, нерамномерен третман на Западен Балкан, Украина и Молдавија. Оваа недоследност се заканува да ја претвори условеноста од алатка за трансформација во геополитичка лотарија.
Без оглед на овие недоследности, условеноста останува дефинитивниот „конструктивизам во процес“. Европа ги привлекува нациите не само со пазар, туку и со клупски идентитет. Тоа е проект на социјализација, не само конвергенција на интереси. Како што теоретизира Џефри Чекел, европските институции ги социјализираат државите преку три различни механизми: стратешка пресметка (усогласување за добивка), играње улоги (глумење на делот) и нормативно убедување (интернализирање на вредностите). Со текот на времето, овие норми се зацврстуваат во рутина – феномен највидлив кај основачките земји-членки.
Да го кажеме тоа со најостри термини: Европа постигна нешто што е историски без преседан во меѓународните односи, претворајќи ги непријателите во партнери, силата во правила, и правилата во навики. Ова е монументална цивилизациска победа. И токму затоа европскиот либерализам не е „теорија“ за која треба да се дебатира, туку инфраструктура што треба да се изгради.
Сепак, мора да бидеме реални во однос на внатрешните фрактури на Европа. Тековните дебати за владеењето на правото откриваат дека либералните вредности се кревки кога се оспоруваат дома. Далеку од поткопување на аргументот, оваа реалност го засилува централниот принцип на Реалниот конструктивизам: нормативната моќ зависи од нормативната кохезија. Проекцијата на влијание бара стабилно јадро; ако центарот не може да ги одржи сопствените правила, неговиот глобален глас ја губи сета кредибилност.
Премин кон „Реален конструктивизам“: предлог за европска доктрина за мултиполарен свет
Сега следи стратешкиот пресврт. Ако Европа доминира во сферата на норми, стандарди и социјализација, целта не е да ги имитира хегемоните, туку да ја искористи како оружје сопствената предност. Европа мора да премине од „конструктивизам во процес“ кон доктрина на Реален конструктивизам.
Веќе не е доволно да се создава нормалност; Европа мора да биде способна да ја брани. Не е доволно да се извезуваат правила; Европа мора да има капацитет да ги спроведе кога ќе бидат предизвикани.
Што е „Реален конструктивизам“? Овој концепт е стратешка синтеза:
- Конструктивизам: Моќта да се дефинира што е нормално – предност што Европа веќе ја поседува во Јужна Америка преку споделените културни кодови.
- Реализам: Моќта да се одржи таа нормалност преку материјален капацитет. Во Африка, ова бара безбедносни гаранции и тврди инвестиции; во Јужна Америка, бара длабока економска интеграција и политички штит против надворешна хегемонија.
Како што утврдивме, во мултиполарен поредок, нормите без капацитет се само проповеди. Европа мора да поседува способност да ја брани својата нормативна проекција, и на Медитеранот и преку Атлантикот. Зошто конструктивизмот е „одлучувачката логика“ овде? Бидејќи мултиполарноста е фундаментално натпревар за легитимитет. Легитимитетот не е материјална стока; тој е апстрактен и интерсубјективен, изграден врз норми што другите ги препознаваат како „соодветни“.
Сепак, како што остро покажаа последните децении, генерирањето норми е недоволно. Човек мора да покаже моќ да ги брани, внатрешно и надворешно. Во Африка, на пример, ривалските модели не се „засновани на вредности“, туку се „трансакциски“, нудејќи услуги лишени од нормативни критериуми. За да остане релевантна, Европа мора да проектира безбедносна тежина – не за доминација (што би било автодеструктивно), туку за стабилност и кредибилитет.
Трите столба на Реалниот конструктивизам
- Нормативна кохезија (Член 2 од ТЕУ) Надворешниот легитимитет на Европа зависи од нејзината внатрешна доследност. Унијата мора да ги поддржува своите основни вредности (Член 2 од ТЕУ) бидејќи без нив, нејзиното тврдење дека дефинира „нормалност“ звучи шупливо. Неуспехот да се одржи владеењето на правото дома неизбежно го еродира статусот на Европа на меѓународно ниво, сведувајќи ја на актер со двојни стандарди наместо на нормативна сила.
- Регулаторна хегемонија: Претворање на стандардите во реалност „Бриселскиот ефект“ претставува уникатно европска проекција на моќ која мора да се операционализира како стратегија. Регулативата служи како спој на индустриска политика и геополитичко влијание. Ако Европа ја задржи моќта да го поставува глобалниот стандард за приватност и конкуренција, таа задржува структурна моќ над глобалната економија. Клучно, преку пионерските стандарди за социјалните мрежи и вештачката интелигенција (AI), ЕУ потврдува лидерство водено од вредности што ја разликува од нејзините системски ривали.
- Стратешка автономија и безбедносна тежина Овој столб ја претставува еволуцијата од „мека“ кон „реална“ моќ. Европа мора да поседува капацитет да ја брани својата нормативна проекција преку опипливи средства: безбедносни сојузи, инфраструктурна независност и енергетска автономија. Во отсуство на оваа „тврда“ поддршка, спротивставените актери ќе наметнат своја верзија на „нормалност“ преку присила или фабрикувана нестабилност. Последните месеци ја направија оваа динамика неоспорна; ерата на потпирање само на меката моќ заврши.
Да го кажеме тоа директно: Европа е премногу голема за да биде игнорирана и премногу уникатна за да биде реплицирана. Нејзината вистинска сила не лежи во тоа да стане „само уште една“ голема сила со империјални рефлекси. Нејзината моќ лежи во нејзината способност да создава правила што стануваат реалност; да гради институции што се претвораат во навики; да кова идентитет што обезбедува стабилност.
Меѓутоа, во мултиполарен свет, нормалноста не е подарок, таа е освојување. Таа мора да се брани. Затоа Европа мора да премине во фаза на Реален конструктивизам: да продолжи да конструира норми, но и да ја поседува стратешката тежина да ги одржи. Затоа што ако Европа не успее да го стори тоа, други ќе ја пополнат празнината, а „нормалното“ ќе стане нешто сосема друго.
Aлександар Иванов
