Ова не е политичка дијагноза, туку форензичка. Изминатите две децении ја покажаа цената на еден модел што произведува впечаток дека постои систем, а во момент на удар се претвора во она што го дефинирам како „акинетички мутизам на државата“ – состојба во која системот гледа што се случува, собира информации, но не дејствува со потребната брзина и сила. Државата собира податоци и одржува состаноци, но не произведува навремени наредби, извршување и отчетност.
Време е да ја демистифицираме најголемата заблуда на нашиот поредок: кризите не се „менаџираат“ – тие се командуваат.
- Илузијата на „Координација без команда“ и институционалниот „железен кафез“
Основниот системски дефект лежи во лингвистичката и концептуална грешка што ја направивме пред две децении, која прерасна во системска патологија. Нашиот модел е изграден врз темелите на погрешен превод. Она што кај нас со децении го нарекуваме „управување со кризи“, во суштина претставува правна и оперативна состојба на вонредност или итност (Emergencies).
Додека светот, од англосаксонскиот (Emergency) до германскиот (Notstand) систем, гради капацитети за итна акција – без да чека прогласување на посебна „правна состојба“, туку дејствува веднаш преку редовни мерки за заштита – ние 20 години ја „администрираме“ кризата како апстрактен поим.
Оваа разлика не е само семантичка. Кризата е психолошка или политичка состојба која се „менаџира“; вонредната состојба е оперативна реалност која се командува. Кога државата нема единствена командна архитектура, таа инстинктивно се враќа на „процедури“. Тука се раѓа она што го препознавам како „железен кафез“: правилата стануваат поважни од целта, а спасувањето и заштитата стануваат колатерална штета на „административната самоодбрана“.
Постоечкиот дуализам на преклопени надлежности меѓу ЦУК (кој координира без ресурс) и ДЗС (која има ресурс, но е изолирана) создава вакуuм. Кога системот е „дуален“, тој може да координира, но не може да командува со целата сила на државата во реално време – и токму тука настанува процепот што кризниот настан го претвора во кризни последици.
Во 03:00 часот наутро, кога гори шума или се руши критична инфраструктура, државата мора да функционира како единствен оперативен организам, а не како дебатен клуб.
- Форензика на колапсот (2007-2025): Хроника на институционална суета
Нашата историја на катастрофи е емпириски доказ за системската немоќ. Анализата на овие настани открива повторлива шема на неуспех:
- 2007 – Првиот „стрес-тест“: Пожарите од 2007 година требаше да бидат момент на докажување, но беа момент на разоткривање. Се покажа бавна мобилизација и нејасно водство. Неуспехот не беше „теренски“, туку „врвен“ – таму каде што требаше да постои командната вертикала.
- 2010-2019 – Од амбиција до „хартиена тврдина“: Националната платформа започна во 2010 година со голема амбиција, но заврши како платформа без авторитет. Финалната слика од 2019 година е симптоматична: документ што не создава обврска и не влијае врз ризик-жариштата, туку само ја „администрира“ ранливоста преку интелектуална мрзеливост и препишани дефиниции. Документот од 2019 година е таков да секоја сериозна држава би се „срамела“ од него и кој:
- e полн со препишани дефиниции од меѓународни конвенции, без ниту една специфична локална анализа на жариштата на ризик;
- ниту еднаш не се адресира прашањето зошто претходните препораки не се исполнети;
- е пишуван од администратори за администратори, игнорирајќи ја реалната потреба за едукација на населението.
- 2016 – Трагедијата на процедурите: Поплавите во Скопско беа трагичен пример што се случува кога системот нема една команда што може веднаш да активира евакуација и блокади. Додека институциите играа „пинг-понг“ со надлежностите, процедурата ја уби акцијата. Во такви услови, „чекањето координација“ е фатално.
- 2021-2024 – Бирократијата како соучесник: Сагата со „Ер-тракторите“ не е техничка грешка, туку доказ дека институционален модел без силна логистичка дисциплина не може да управува со комплексни ресурси. Приземјувањето на авионите поради неплатени сервиси и осигурување е доказ за „институционален нарцизам“, каде грижата за административната постапка е поголема од грижата за оперативната готовност.
- Правниот лавиринт и „Тајната на парите“: Зошто се прогласува кризна состојба?
Во архитектурата на нашата национална безбедност, „кризната состојба“ теоретски е дизајнирана како оперативен мост – механизам за „административна флексибилност“ кој овозможува брза реакција без суспензија на човековите права. Но, практиката открива една „јавна тајна“ која е коренот на проблемот.
Прво, од финансиска гледна точка. Хипотетички, вистинската причина за прогласување „кризна состојба“ не е потребата од нова команда, туку потребата од легално заобиколување на редовните буџетски процедури. Во редовни услови, државната каса е „заклучена“ со строги правила за јавни набавки. Прогласувањето кризна состојба е клучот што го „отклучува“ буџетот за итни набавки, пренамена на средства и користење на државните резерви. Тоа создава опасен преседан каде безбедносната состојба се користи како инструмент за финансиска комоција, наместо за оперативна нужност.
Второ, во поглед на демократските стандарди. Законодавецот мудро предвидел кочница: Владата може сама да прогласи кризна состојба само до 30 дена. Сè потоа бара одлука на Собранието. Ова не е бирократија, туку суштински механизам за спречување на злоупотреба на извршната власт.
Трето, и најважно – „Институционалната шизофренија“. Тука доаѓаме до најтешката дијагноза – институционалниот дуализам. Нашиот систем страда од структурна дихотомија што можеме да ја илустрираме како тело со две глави:
- ЦУК е конципиран како „мозокот“: Негова задача е координација, анализа и процена;
- ДЗС е конципирана како „мускулот“: таа ги поседува оперативните сили (тимови, авиони) и е одговорна за техничката изведба.
Проблемот е што во реална криза, раздвојувањето на „мислењето“ од „дејствувањето“ е невозможно. Имаме судир на закони: Законот за управување со кризи го гледа ЦУК како главен координатор, додека Законот за заштита и спасување ја гледа ДЗС како главен командант. Ова создава „поделена команда“ наместо единство на командата. Во вакви услови, системот не реагира како единствен организам, туку институциите се „договараат“ за надлежностите – додека кризата расте.
- Регионална лекција: Зошто интегриран систем во МВР, а не независна агенција?
Кога ќе погледнеме во регионот, трендот е јасен: државите што минале низ силни катастрофи го напуштаат моделот на „слаби, независни цивилни тела“ и преминуваат кон интегрирани структури со командна вертикала.
- Романија: брвна хиерархиската интеграција. Романија го реши проблемот со преклопување на надлежностите преку формирање на Одделот за вонредни состојби (DSU) во рамките на МВР, создавајќи единствена командна вертикала за пожарникарите, спасувачите и итната медицинска помош. Ова беше дирекно поврзано со катастрофата во клубот „Колектив“ во кој загинаа 64 лица (26 на лице место и уште 38 подоцна во болници од повреди/компликации)
- Хрватска: земјотресите ја „убија“ независната агенција (DUZS). Хрватска научи дека независните агенции се „паразити“ на буџетот кои во криза мора да молат за ресурси. Затоа, тие го укинаа DUZS и формираа Директорат за цивилна заштита во рамките на МВР, обезбедувајќи „законска сила на принуда“.
- Бугарија: ликвидација на специјализираното министерство. Бугарија сфати дека посебно Министерство за вонредни ситуации е „беззаба бирократска конструкција“ и ги врати надлежностите во МВР за да ја искористи економијата на обем и оперативната моќ.
Аргументот за формирање нова самостојна Агенција во Македонија би било само обид за рециклирање на неуспехот. Тоа би била „глава без тело“ – агенција која координира, но не командува.
- Архитектура на „Редизајн 2026“: од дебатен клуб кон оперативен организам
Решението е радикално напуштање на дуализмот и воспоставување на хиерархиски чист систем преку формирање Биро за вонредни состојби во рамки на МВР. Зошто МВР? Не затоа што „звучи силно“, туку затоа што МВР ги поседува токму оние елементи што во криза ја прават разликата: командна вертикала, логистика, заштитени комуникации (ТЕТРА), оперативна дисциплина и ресурсна инфраструктура. Ова не е милитаризација, туку оперативна интеграција и примена на Веберијанскиот принцип на рационално-легално управување.
Клучните столбови на овој „Редизајн 2026“ се:
- Единство на командата: Наместо два штаба и двајца директори кои се усогласуваат, добиваме еден професионален раководител со јасен законски мандат, одговорен пред министерот и Владата.
- Интегриран 112 како оперативен нервен центар: не само телефонска централа, туку центар дигитално интегриран со CECiS системот на ЕУ, кој автоматски генерира предлог-активирање на сили базирано на податоци, а не на политички проценки.
- Радикална децентрализација (Принцип на супсидијарност): општините престануваат да бидат пасивни набљудувачи. Градоначалниците добиваат законско право и обврска да ги активираат сите локални ресурси во првите критични минути, без чекање дозвола од Скопје. Ова би било согласно препораките за локализирање на управувањето со ризици, но и согласно Законот за локална самоуправа.
И покрај очекуваниот отпор од статус-кво интересите, цената на нереформирањето е далеку поголема од цената на реформата. Во системите за управување со катастрофи, статус квото не е опција. Или ќе изградиме вертикала на одговорност, или ќе живееме во вечна импровизација која ја плаќаме со живот, имот и доверба.
Кризите не се менаџираат. Тие се командуваат.
Александар Иванов
(При подготовката на овој текст е користена вештачка интелигенција за структурна оптимизација и визуелизација на сликите по целосно упатствo од авторот. Авторот ја задржува целосната одговорност за сите изнесени ставови, заклучоци и финалната верзија на текстот.)
