„Често ве слушав како зборувате за оној што прави зло како да не е еден од вас туку туѓинец меѓу вас и непоканет гостин во вашиот свет.
Но, јас велам: како што светецот и праведникот не можат да се кренат над највисокото што е во секој од вас,
Така злите и слабите не можат да паднат понико од најниското што исто така е во вас.“
Калил Џибран
Институциите постојат за да го оправдаат постоењето на рационалниот ум во едно општество. Нивната смисла не е да ја поништуваат човечката болка, туку да ѝ дадат форма што не се претвора во одмазда. Емоцијата е природна, но правдата не смее да биде панична, импулсивна и крик од толпата. Таа мора да биде лишена од сензација, заснована врз утврдени факти, правна квалификација и јасно определена одговорност. Оттука, оние што ја претставуваат борбата за правдата – обвинителството, судот, полицијата, центрите за социјална работа, но и медиумите – мора да поседуваат стаменост, стоичка рационалност и свест за последиците од секој збор, наслов и јавно соопштение.
| Рационален наспроти емоционален ум: Институциите не смеат да бидат огледало на колективниот бес и паника. Кога јавноста вреска, институциите (судот, обвинителството, полицијата) мора да зборуваат тивко, објективно и преку јазикот на фактите и правото. |
Изминативе години неколку случаи ја потресоа македонската јавност и ја соочија со темната страна на човековата нефункционалност. Нивната заедничка точка не е само трагичниот исход, туку и прашањето што секогаш останува да виси над општеството: каде биле институциите пред трагедијата, а не само по неа? Во таа смисла, случајот со Ивана и Катја го отвори најболното можно прашање – што се случува кога семејното насилство не се препознава како системски ризик, туку како приватна драма што се остава да зоврие зад затворени врати?
Овој случај е толку тежок што кај секој нормален човек создава инстинктивна потреба веднаш да најде виновник и веднаш да изрече морална пресуда. Таквата реакција е човечка и разбирлива. Но токму затоа институциите не смеат да се претворат во огледало на колективниот бес. Кога јавноста вреска, институциите треба да зборуваат тивко, прецизно и објективно. Кога медиумите детализираат, судот и обвинителството треба да појаснуваат. Кога јавниот простор станува арена на емоции, институционалниот јазик мора да остане јазик на правото, фактите и јавната одговорност.
Тука е и првата суштинска слабост на дел од јавната дебата: трагедијата се претвори во еднодимензионална приказна. Или се зборува само за насилството врз Ивана, или се говори само за правната квалификација на трагичниот исход. Но општеството мора да биде способно да ги држи двете вистини во исто време: дека имало сериозни индиции за долготрајно насилство и дека, истовремено, исходот е трагедија во која е одземен и животот на дете. Ако не можеме да ја издржиме оваа сложеност, тогаш ние не бараме правда, туку полесна приказна во која однапред сме си ги поделиле улогите на ангели и демони.
Затоа е важно да се разграничи јавниот интерес од јавната љубопитност. Јавниот интерес прашува: дали имало претходни пријави, како постапувала полицијата, дали биле преземени мерки на заштита, каква проценка на ризик направиле центрите за социјална работа, дали судот ги користел законските можности за заштита на ранливите? Јавната љубопитност, пак, прашува што точно било кажано во станот, какви биле интимните релации меѓу сопружниците, што чувствувало детето во последните денови и кои реченици звучат најстрашно во наслов. Првото му служи на општеството; второто му служи на пазарот на внимание.
| Јавен интерес наспроти јавна љубопитност: Јавниот интерес бара одговори за системската одговорност (дали системот затаил пред трагедијата?). Јавната љубопитност бара морбидни и интимни детали кои служат само за сензација. |
Токму тука, според мене, дел од медиумите не реагираа соодветно. Не затоа што известуваа за случај од висок јавен интерес – туку затоа што кај дел од известувањето трагедијата беше третирана како драмска серија во повеќе продолженија. Сведочења се претвораа во кликабилни фрагменти, интимни детали во мамка за читаност, а тагата на едно семејство во медиумски производ што треба да ја одржи публиката вознемирена и прикована пред екранот. Тоа не е новинарство на јавен интерес; тоа е естетизација на болката.
Медиумите, се разбира, имаат важна улога. Тие можат да алармираат, да ја натераат јавноста да прогледа, да отворат прашања за пропусти и да придонесат кон генерална превенција. Но за да го направат тоа, мора да известуваат така што ќе ја пренасочат јавната енергија од шок кон разбирање. Наместо да го фетишизираат моментот на трагедијата, тие треба да го осветлат кругот на насилство: психичкото понижување, изолацијата, економската зависност, заканите, контролата, стравот, институционалната бавност и заморот на жртвата. Само тогаш јавноста ќе сфати дека семејното насилство не е „изненаден инцидент“, туку процес што има свои сигнали, ескалации и предупредувања.
Во случајот со Ивана и Катја, она што беше нужно не беше колекционирање на најморбидните детали, туку аналитичко прашање: ако, како што се тврди, имало пријави, сведоци и долготрајно насилство, тогаш каде потфрлил системот? Кога медиумите тоа прашање го потиснуваат со драматични наслови, тие несвесно помагаат општеството да остане на нивото на емоционален рефлекс, наместо да се искачи на нивото на рационален институционален увид. На тој начин, и покрај привидната „ангажираност“, тие всушност ја намалуваат можноста за суштинска превенција.
| Опасностите од медиумскиот сензационализам: Претворањето на трагедијата во „драмска серија“ не е новинарство, туку естетизација на болката. Ова ги ретрауматизира семејствата (особено децата), ја загадува судската постапка и испраќа порака на безизлезност до другите жртви. |
Сензационализмот прави најмалку четири штети. Прво, ги ретрауматизира блиските, но и пошироката јавност, особено децата и ранливите групи што ги следат медиумите. Второ, ја загадува јавната атмосфера околу судската постапка и создава чувство дека пресудата мора однапред да биде испорачана во насловите. Трето, го искривува разбирањето на семејното насилство, бидејќи го сведува на еден монструозен краен чин, наместо да го прикаже како структурен образец на контрола и зависност. И четврто, испраќа опасна порака до други жртви дека општеството се интересира за нив дури кога трагедијата веќе ќе стане спектакл.
Особено ме загрижува прашањето каква порака се испраќа до жртвите на семејно насилство. Ако медиумскиот простор е преплавен со шок, морбидна експликација и со полуосуди, тогаш дали жртвата што денес трпи психичко и физичко насилство ќе чуе порака за излез и заштита, или ќе чуе порака за безизлезност? Одговорното известување (не смее ни посредно!) да романтизира очај, да драматизира краен чин или да создава впечаток дека трагедијата е „последниот јазик“ преку кој некој ќе биде слушнат. Ако јавноста не добива контекст, информации за помош и јасна осуда на насилството како систем, тогаш таа не добива превенција, туку само емоционален потрес.
Во таа смисла, пресудно е да се разбере дека семејното насилство не е само физички удар. Тоа е и психичко разорување, и економско потчинување, и социјална изолација, и контролирање на движењето, и манипулирање со детето, и систематско создавање чувство дека жртвата нема каде да оди. Кај нас токму психичкото и економското насилство често остануваат невидливи, затоа што не оставаат секогаш јасна модринка, но оставаат разурнат внатрешен свет. Ако институциите и медиумите не го разбираат тоа, тогаш ќе продолжат да реагираат дури тогаш кога веќе е предоцна.
| Семејното насилство како процес, а не инцидент: Насилството не е само видливиот физички удар. Тоа е долготраен структурен образец на психолошко разорување, економско потчинување и изолација (вклучително и тивкото насилство врз постарите лица). |
Оттука, рационалниот институционален ум мора да почне од признавањето на сложеноста на семејството. Семејството е основна клетка на општеството, но и најзатворена сцена на зависности, стравови, сојузи, лојалности и злоупотреби. Во него односите никогаш не се едноставни и еднонасочни. Поради тоа, секоја професија што влегува во овој простор – полиција, социјална работа, обвинителство, суд, психологија, педагогија, медицина – мора да настапува со висок степен на интердисциплинарна чувствителност! Семејното насилство не се решава со една пријава, еден записник или едно рочиште. Тоа бара рана детекција, континуитет и координација.
Во таа смисла, и самото обвинителство и судот мора да бидат врв на рационалниот ум. Нивниот јавен настап треба да биде објективен, неемотивен, логички и јасно образложен, за јавноста да може да ја разбере правната логика на постапувањето. Не им доликува да се движат по линијата на јавната фрустрација, ниту да изгледаат како да ја следат жедта за симболична одмазда. Напротив, нивната улога е да го покажат она што масовната емоција не може: разлика меѓу морална интуиција и правна одговорност, меѓу шок и доказ, меѓу огорченост и процес.
Тука доаѓаме и до прашањето за јавноста во постапката. Принципот на јавност е важен, но не е апсолутен. Кога се работи за чувствителни семејни околности, за интимни детали, за достоинството на починати лица и особено за дете, судот има обврска сериозно да размисли дали целосната медиумска експозиција навистина му служи на јавниот интерес. Транспарентноста не значи тотална експозиција. Има случаи во кои ограничувањето на јавноста не е прикривање на вистината, туку заштита на достоинството и на интегритетот на постапката.
Поради тоа, сакам да поставам сериозно прашање до психолозите, правниците, социјалните работници и новинарите: што прави со другите деца во ова општество постојаното медиумско пренесување на интимни сведочења за страдањето на едно дете? Кога јавноста со часови и денови е изложена на детали за тоа како живеело, што кажувало, на што се радувало или од што се плашело едно малолетно лице, дали навистина ја засилуваме свеста за проблемот, или го претвораме детето во постхумна медиумска фигура што повторно и повторно се инструментализира?
| Право на транспарентност наспроти право на достоинство: Принципот на јавност во судските и медиумските постапки не значи тотална експозиција на интимата. Жртвите и децата имаат право на достоинство кое не смее да биде жртвувано за кликови. |
Една дополнителна димензија што често останува на маргините е економското насилство врз постарите луѓе. Во држава со значителен број пензионери, сосема оправдано е да прашаме колку мајки, татковци, баби и дедовци живеат под тивок притисок да ги предаваат своите пензии, картички, имотни права или средства на блиски членови на семејството. Колку од нив молчат од страв дека ќе останат без грижа, без дом или без контакт со внуците? Ако навистина сакаме да зборуваме за семејно насилство како системски проблем, тогаш не смееме да го сведеме само на најгласните и највидливите форми.
Затоа, вистинското новинарско прашање не е дали публиката ќе биде „погодена“, туку дали ќе биде поучена. Постојат неколку едноставни критериуми по кои може да се препознае одговорното известување: помалку морбидни детали, повеќе институционален контекст; помалку шпекулации, повеќе проверени информации; помалку драматични наслови, повеќе воздржан јазик; помалку инвазија во приватноста, повеќе почит кон достоинството; помалку нагаѓање за мотивите, повеќе информации каде жртвите можат да побараат помош. Само така медиумите можат да бидат сојузник на јавниот интерес, а не трговец со емоции.
Се разбира, дел од одговорноста паѓа и врз самите институции затоа што често комуницираат постфестум, суво, нејасно и без едукативна димензија. Кога државата ќе молчи со недели, а потоа ќе проговори само низ штуро соопштение, се отвора простор што веднаш го пополнуваат шпекулацијата, театарот на насловите и јавната хистерија. Затоа институциите мора да развијат јасна, редовна и професионална комуникација со јавноста – комуникација што нема да ја жртвува постапката, но ќе објасни што се презема, кои се правните граници и што општеството треба да научи од случајот.
Од она што се гледа, ние сѐ уште сме далеку од потребното ниво на знаење, свест и одговорност. Ова не е само проблем на „лоши наслови“, туку на култура во која емоционалниот ум секогаш прв стигнува, а рационалниот институционален ум секогаш доцни. Во таква култура трагедијата станува јазик преку кој општеството конечно се вознемирува, но не и јазик преку кој вистински учи. А ако не учи, тогаш секоја следна трагедија повторно ќе ни изгледа како нешто што се случило „одеднаш“, иако всушност долго било најавувано.
Затоа, мојата критика не е насочена против правото на јавноста да знае, туку против начинот на кој ѝ се дава тоа знаење. Јавноста има право да биде информирана, но нема право да биде хранета со туѓа болка како со забавна содржина.
Жртвите и нивните блиски имаат право на достоинство. Обвинетиот има право на процес. Детето, дури и кога трагично го нема, има право на тишина што не го обезличува неговиот лик. А институциите имаат должност да ни покажат дека постојат токму за оние моменти кога емоцијата се заканува да го проголта разумот.
Ако овој случај не нѐ научи на разликата меѓу соочување и експлоатација, меѓу јавен интерес и јавна љубопитност, меѓу правда и медиумски театар, тогаш нашата колективна реакција ќе остане само уште една форма на морална импулсивност. Но ако од него извлечеме поука дека семејното насилство бара рано препознавање, координирана институционална заштита и дисциплинирано медиумско известување, тогаш барем малку ќе сме се приближиле до она што го нареков рационален институционален ум. А без него, секоја трагедија ќе се претвора во спектакл, а секоја правда ќе доаѓа доцна.
И овој текст ќе го завршам со стиховите од Џибран, со кои и го почнав:
И вие судии кои сакате да бидете праведни,
Каква пресуда му изрекувате на оној, кој, иако чесен во телото, зол е во духот?
Како го казнувате оној кој убива во телото, иако е самиот убиен во духот?
И како го прогонувате оној кој на дело е измамник и угнетувач.
Иако, исто така, и самиот е измачуван и тормозен?
И како ќе ги казните оние чие каење е поголемо од нивните злодела?
Зарем каењето не е правда со која управува самиот тој закон на кој со задоволство би му служеле?
Сепак, не можете да го префрлите каењето на невиниот ниту да го отстраните од срцето на виновникот.
Непокането, ќе вика во ноќта за луѓето да се разбудат и да погледнат во самите себе.
А вие кои би сакале да ја разберете правдата, како ќе го направите тоа додека не ги погледнете сите дела на полна светлина?
Само тогаш ќе знаете дека исправениот и паднатиот се еден човек што стои во мракот меѓу ноќта на своето џуџесто јаство и денот на своето божествено јаство,
И дека каменот аголник во храмот не е повисок од најниската карпа во неговиот темел.
Александар Иванов
