Иран како „клучниот бедем“ на Евроазиската безбедносна архитектура

Одбројување до „нулта часот“

Во моите претходни анализи предупредував за доаѓањето на „Ерата на Танатос“ – период во кој примарните инстинкти за доминација ги надвладуваат механизмите на рационална соработка („20 дена до новата геополитичка анархија? Од Ерос до Танатос – МКД.МК). Ако пред еден месец зборувавме за 33 дена, денес, на 5 дена до истекот, маските се паднати. Светот транзитира од состојба на регулирано одвраќање (deterrence) кон состојба на дерегулирана стратешка анархија.

Но, парадоксот на овој момент лежи во американската калкулација. Вашингтон одбива да го продолжи договорот по автоматизам. Зошто? Затоа што во новата дистрибуција на моќта, „билатералното самоограничување“ со Русија е стратешко самоубиство за САД, додека третиот ривал: Кина – останува слободен електрон, неограничен од никакви договори. За САД, равенката е јасна: или Кина седнува на масата, или масата се превртува. И токму тука, во оваа игра на музички столчиња, Иран не е гледач. Иран е инструментот.

1. I. Геополитика на „светскиот остров“: Иран како Римленд конектор

За да ја дешифрираме важноста на Иран, мораме да се издигнеме над дневните вести и да погледнеме во картата преку очите на сер Халфорд Мекиндер. Неговата теорија за „Светскиот остров“ (World Island) – спојот на Европа, Азија и Африка – денес е поактуелна од кога било. Ако Русија е „Срцето на копното“ (Heartland), тогаш Иран е клучниот „Rimalnd“ конектор – појасот што го опкружува срцето и овозможува негов пристап до топлите мориња.

Во контекст на новите блокови, Иран е „р’бетот“ на Евроазиската интеграција.

1. За Кина: Иницијативата „Појас и Пат“ (BRI) е невозможна без стабилен Иран. Тој е единствениот копнен мост што ја поврзува Централна Азија со Блискиот Исток и Европа, заобиколувајќи ги океаните каде доминира американската морнарица.
2. За Русија: Коридорот „Север-Југ“ (INSTC), кој ја поврзува Москва со Мумбаи преку Каспиското Море и Иран, е единствениот „бел дроб“ за руската економија под западни санкции.

Дестабилизацијата на Иран, следствено, е хируршки пресметан удар врз двата главни ривали на Америка. Тоа е обид да се пресече „геополитичкиот патент“ што ги држи Русија и Кина поврзани. Како што аргументирав во текстовите за Балканот, големите сили секогаш ги користат периферните или пограничните држави за поткусурување ( Балканот во сенката на Украина: помеѓу историјата и хибридната иднина – МКД.МК“). Иран денес е „супер-Балкан“ на глобално ниво – простор каде се кршат тектонските плочи на Истокот и Западот.

1. II. Затвореници на географијата: тврдината што мора да биде задушена

Зошто САД не го нападнат Иран воено, како што тоа го направија со Ирак? Одговорот ни го дава Тим Маршал во неговото капитално дело „Затвореници на географијата“.

Маршал брилијантно ја опишува иранската географија како „Тврдина од Бога дадена“.

• Планинскиот штит: Иран е опкружен со масивни планински венци. На запад, венецот Загрос претставува природен ѕид кој ја прави секоја копнена инвазија логистички кошмар. На север, планините Елбурс го штитат од каспискиот правец.
• Внатрешната пустина: Дури и ако непријателот ги помине планините, тој влегува во „смртната зона“ на големите солени пустини (Дешт-е Кавир и Дешт-е Лут), каде модерната механизација пропаѓа, а логистиката е невозможна.

Оваа географија диктира стратегија. Америка знае дека освојувањето на Иран е невозможно. Затоа, стратегијата е задушување. Клучот е Ормускиот теснец. Иран го контролира северниот брег на овој теснец низ кој поминува 30% од светската нафта транспортирана по море. Ова е иранскиот „нуклеарен прекинувач“ во економијата. Но, ова е и меч со две острици. За Кина, која е зависна од увоз на енергија и се соочува со „Дилемата Малака“, секоја нестабилност во Иран е директна закана за нејзината енергетска безбедност ( „Геополитика на „Облакот“: Зошто хард дискот е новата нафта? – CivilMedia“). САД го користат овој географски факт за да ја уценат Кина: „Сакате стабилен проток на нафта? Седнете на масата за нуклеарно воздржување и контрола (се разбира, ќе се користи разоружување како термин).“

III. Инженерискиот парадокс: брилирање под санкции

Една од најголемите аналитички грешки на Западот е потценувањето на иранскиот интелектуален капитал. Иран е под режим на санкции речиси половина век (од 1979 година). Според стандардната економска логика, ова требаше да доведе до технолошки колапс. Но, се случи спротивното.

Иран разви „имунитет на изолација“ што резултираше со инженерско брилирање. Ова е феномен кој го поврзувам со мојата теза за енергијата и технологијата како валути на суверенитетот (Геополитика на облакот). Кога ви е одземен пристапот до глобалниот пазар, вие морате да иновирате за да преживеете.

• Од „reverse engineering“ до иновација: Иранците не само што копираа американски дронови (како фатениот RQ-170 Sentinel), туку ги унапредија. Денешните ирански дронови (Shahed серијата) и балистичките ракети (Fateh, Zolfaghar) не се „сиромашна копија“, туку ефективни, евтини и масовни средства за војување кои ја менуваат природата на модерната војна, од Украина до Црвеното Море.

Ова го прави Иран исклучително корисен, но и опасен сојузник. Тој не е вазал кој моли за заштита од Москва или Пекинг; тој е партнер кој носи свои технологии на масата. Токму затоа, неутрализирањето на иранскиот воено-индустриски комплекс е приоритет за Вашингтон пред истекот на било кој договор.

1. IV. Општествена безбедност (societal security): внатрешниот вулкан

Додека географијата и армијата го штитат Иран од надвор, неговата најголема закана доаѓа од внатре. Ова е класичен пример за концептот на „Општествена безбедност“ (Societal Security) од Копенхашката школа, каде идентитетот на општеството е загрозен од самата држава.

Иран е земја на длабок дуализам:

1. Теократската држава. Ригидна, конзервативна структура управувана од стареечка клерикална елита.
2. Прогресивната нација. Иран има една од најобразованите популации на Блискиот Исток, со огромна демографска „младинска испакнатина“ (youth bulge). Овие млади луѓе, особено жените, се културолошки поврзани со глобалните трендови, а не со догмите на 1979 година.

Сеќавањето на 2022 година и протестите по смртта на Махса Амини под бруталноста на моралната полиција, е живо сведоштво за овој јаз. Ова е „мекиот стомак“ на тврдината. Американската стратегија во овие 5 дена не се потпира само на ракети, туку на „когнитивно војување“ – поттикнување на овој внатрешен конфликт за да се парализира режимот. Како што тврдев во анализата за интересите, во светот на реалполитиката, човековите права често се користат како алатка за дестабилизација на противникот (Зошто Европа може да заврши како најубавиот музеј на светот – МКД.МК).

1. V. Моралниот вакуум: кој е „добриот“ во приказната?

На крајот, доаѓаме до битката за наративот. Во меѓународните односи, легитимитетот е исто толку важен колку и муницијата.

• Русија: По инвазијата на Украина, Москва го загуби моралниот аргумент да застане во одбрана на суверенитетот на Иран. Таа не може веродостојно да го осуди „мешањето во внатрешните работи“, кога самата го практикува тоа со воена сила. Русија е приморана на молк или на циничен прагматизам.
• Кина како „Морален остров“. Тука лежи најголемиот предизвик за Пекинг. Кинеските лидери (Си Џинпинг, Ванг Ји) внимателно го градат имиџот на Кина како алтернатива на западниот интервенционизам – сила која промовира развој, мир и немешање. Кина сака да биде перцепирана како „Морален остров“ во океанот на западниот хаос.
  • Дилемата: Ако САД удрат по Иран (економски или хибридно) за да изнудат кинески потпис на New START, Кина е пред избор. Ако го брани Иран, влегува во конфликт со САД што економски не и одговара. Ако го жртвува Иран („тргува“ со него), го губи статусот на доверлив партнер и лидер на Глобалниот Југ.

Оваа ситуација потсетува на мојата анализа за Европа и нејзиниот неуспех да изгради стратешка автономија – кога немате „тврда моќ“ да ги браните своите принципи, вашите вредности стануваат само експонати во музеј (види повеќе). Кина сега мора да докаже дали нејзината моќ е реална или само економска.

Зaклучок: големата транакција или големиот хаос?

Додека ги броиме последните 120 часа од важењето на New START, јасно е дека Иран е ставен на олтарот на големите сили.

Аргументите што ги систематизиравме – од географската „замка“ на Тим Маршал, преку важноста на „Светскиот остров“ на Мекиндер, па сè до инженерскиот и општествениот парадокс на самата иранска држава – водат кон еден заклучок: Иран е премногу важен за да биде игнориран, и премногу опасен (за САД) за да биде оставен на мир.

Во „Ерата на Танатос“, нема место за сентименталност. Иран можеби е културолошка лулка и инженерско чудо, но во стратегијата на Вашингтон, тој е само лост. Лост со кој се притиска Кина. Прашањето што ќе го дефинира 21-от век не е дали Иран ќе има нуклеарна бомба, туку дали Кина ќе дозволи нејзиниот клучен сојузник да биде „скршен“ за да се купи привремен мир со Америка. Во наредните 5 дена, историјата нема да се пишува со мастило, туку со балансот на силите. И како што честопати сум потенцирал: во таа равенка, интересите се секогаш иморални.

Александар Иванов

(При подготовката на овој текст е користена вештачка интелигенција за структурна оптимизација и визуелизација на сликите по целосно упатства од авторот. Авторот ја задржува целосната одговорност за сите изнесени ставови, заклучоци и финалната верзија на текстот.)