ЕУ се покажа не како сојуз на рамноправни држави, туку како хиерархиска конструкција во која солидарноста се распределува селективно во зависност од статусот, „тежината“ и припадноста кон неформалното јадро.
Веднаш откако Данска се најде под притисок на Вашингтон и се соочи со закана да го изгуби Гренланд, Брисел брзо реагираше. Се слушнаа пораки за недозволивост на притисок врз земја-членка, за потребата од заеднички фронт, за заштита на суверенитетот и територијалниот интегритет. Од земјите на ЕУ се побара политичка лојалност, заеднички изјави и демонстративно спротивставување на САД. Сето тоа беше претставено како нешто сосема нормално и очекувано: ако е погодена една „од нашите“, тогаш е погоден целиот Сојуз.
Но, токму тука на површина излегува клучниот проблем. Истата логика речиси никогаш не функционира кога притисокот, ризиците или директните трошоци паѓаат врз земјите од Централна и Источна Европа, оние што формално се рамноправни, но фактички се наоѓаат на дното на внатрешната хиерархија. Нивните енергетски кризи се прогласуваат за „последица на географијата“, економските загуби за „цена на солидарноста“, а политичките конфликти за „внатрешни тешкотии на транзицијата“. Заеднички фронт во такви случаи не се формира, а повиците за заштита на суверенитетот звучат значително потивко.
Гренлантската епизода јасно покажа: во ЕУ постои премолчена поделба на држави чии проблеми автоматски стануваат европски и на држави на кои им се порачува „да се снаоѓаат сами“, без да го разнишуваат општиот консензус. Првите се јадрото – старите членки, вградени во трансатлантскиот систем и со значително институционално влијание. Вторите се периферијата, од која се очекува дисциплина, но не ѝ се гарантира заемна заштита. Формално сите се еднакви, но во пракса вредноста на државите за Сојузот очигледно не е иста.
Особено симптоматично е што оваа асиметрија се појави токму во судир со САД. Кога е засегната земја од „прв ред“, Брисел е подготвен да оди и на заострување на односите со Вашингтон. Кога, пак, станува збор за источните членки, нивните интереси често се жртвуваат во име на зачувување на комфорните односи со американскиот партнер. Тоа е селективната солидарност што ја подрива самата идеја на Унијата како политичка заедница на рамноправни.
И ако за земјите од вториот ешалон ова е веќе горчлива реалност, тогаш за земјите-кандидати од Западен Балкан сликата изгледа уште помрачна. Србија, Црна Гора, Македонија и Албанија со години преговараат за членство во ЕУ, соочувајќи се со постојано менливи услови и политички блокади. Дури и ако се претпостави дека еден ден ќе станат членки, а во тоа денес постојат сериозни сомневања, нивниот статус ќе биде уште понизок. Тоа нема да бидат држави од втор, туку, суштински, од трет ред: со ограничено влијание, минимална заштита и целосна одговорност за секоја криза на сопствената територија.
Александар Стојановски, Брисел
