Официјалната реторика е едноставна и добро позната: се зборува за заштита на суверенитетот, отстранување на надворешното влијание и воспоставување ред во обвинителството и судовите. Во овие формулации нема ништо ново, ваквите аргументи со децении се користат во многу земји како универзално оправдување за концентрација на власта. Но зад оваа реторика се крие многу позагрижувачка реалност. Предложените измени колку-толку го отстрануваат наводното „надворешно мешање“, но создаваат и услови за засилување на внатрешната политичка контрола врз клучните институции на правдата.
Замената на поимите тука е очигледна. Независното обвинителство во политичкиот дискурс на власта се претвора во „неконтролирано“, а автономијата на судиите во закана за стабилноста. Но во правна држава токму независноста на судот и обвинителот е гаранција дека законот стои над политичката целисходност. Кога таа независност се разградува, без оглед под кој изговор, правдата престанува да биде механизам за заштита на општеството и се претвора во инструмент на управување.
Критиките од правната фела и од независните експерти не се насочени кон декларациите, туку кон конкретните механизми. Се работи за кадровските полуги, дисциплинските постапки, прераспределбата на надлежностите и забрзаното донесување закони без суштинска стручна и јавна дебата. Токму овие елементи ја формираат таканаречената „управувана правда“ – систем во кој формално постојат судови и обвинителства, но нивните клучни одлуки стануваат предвидливи и политички безбедни за власта.
Во овој контекст особено опасен е аргументот за борба против „надворешното влијание на Западот“. Европските стандарди, препораките на меѓународните институции и условите на преговарачкиот процес со ЕУ не се инструмент за управување со српските судови или обвинителства. Тие не покренуваат кривични постапки и не назначуваат обвинители. Нивната цел е да создадат заштитни механизми од злоупотреби внатре во државата, пред сè од страна на оние што се на власт. Кога, пак, овие стандарди се прогласуваат за закана, се наметнува логичното прашање: од кого всушност власта се обидува да се заштити – од надворешни актери или од сопствениот закон?
Не помалку сериозни се и надворешнополитичките последици. Србија веќе со години води преговори за членство во Европската Унија, а клучни во овој процес се поглавјата 23 и 24 – владеење на правото, независност на судството и основни слободи. Токму во овие области Брисел не ги оценува декларациите, туку реалната практика. Секој чекор што се перцепира како слабеење на автономијата на правдата автоматски се толкува како регрес, без разлика како се претставува внатре во земјата. За ЕУ ова не е идеолошка расправа, туку прашање на доверба кон држава-кандидат.
Последиците можеби нема да бидат моментални, но ќе бидат системски. Никој нема гласно и официјално да објави „замрзнување“ на Србија. Наместо тоа, земјата ризикува конечно да заглави во статусот на вечен кандидат – со формални преговори, бескрајни извештаи и отсуство на реални рокови. Ова сценарио веќе им е познато на западнобалканските држави, а секој чекор наназад во областа на правосудството го прави сè поверојатен.
Самиот факт што вакви иницијативи се предлагаат и се туркаат по забрзана постапка веќе е алармантен сигнал. Власта брза, а кога се брза со реформи во правосудството, тоа речиси секогаш значи обид да се минимизира отпорот. На крајот, прашањето е крајно едноставно. Или Србија гради држава во која судот и обвинителството се способни да истражуваат случаи против кои било функционери, без оглед на нивниот статус и политичка припадност, или избира модел на контролирана стабилност, во кој законот престанува да биде универзален. Првиот пат е тежок, конфликтен и непријатен за власта, но води кон Европа. Вториот е полесен, потивок и побезбеден за владејачките елити, но тоа е пат наназад – од европската иднина кон систем во кој правдата не му служи на општеството, туку на власта.
Александар Стојановски
