Поради оваа стратешка важност, секоја криза во овој регион има потенцијал да предизвика последици кои се чувствуваат на глобално ниво. Ескалацијата на тензиите меѓу Иран и западните сили повторно го стави Ормуз во центарот на светската политика, отворајќи прашања за енергетската безбедност, глобалната економија и стабилноста на Блискиот Исток.
Според извештаи на повеќе меѓународни медиуми, на почетокот на март 2026 година кризата во регионот дополнително ескалираше откако Иран објави дека ја презема контролата врз Ормускиот теснец и предупреди дека ќе нападне бродови кои се обидуваат да поминат низ него. Како резултат на ова, поморскиот сообраќај низ теснецот значително се намали, што предизвика силна реакција на светските енергетски пазари и нагло зголемување на цените на нафтата и бензинот. Во Соединетите Американски Држави цените на горивата достигнаа нивоа какви што не се забележани од 2005 година. Експертите предупредуваат дека доколку пловидбата низ Ормуз остане блокирана подолг временски период, особено повеќе од еден месец, светската економија би можела да се соочи со најсериозна енергетска криза од нафтениот шок во 1973 година.
Стратегијата на Иран и асиметричната моќ
Еден од најинтересните аспекти на оваа криза е начинот на кој Иран ја користи географијата како стратегиска предност. Иако во конвенционална воена смисла не може директно да се натпреварува со сили како САД, Иран развил стратегија позната како „anti-access/area denial“ (иранска асиметричната стратегија A2/AD). Целта на оваа стратегија не е целосно да се контролира теснецот, туку да се направи пловидбата толку ризична што противникот ќе биде принуден да ја прекине или ограничи поморската активност во регионот.
Оваа стратегија се заснова на комбинација од различни средства: морски мини, противбродски ракети лоцирани на брегот, беспилотни летала и брзи напаѓачки чамци. Поради тесниот карактер на пловниот коридор, дури и ограничен број вакви напади може сериозно да го наруши сообраќајот. На овој начин Иран се обидува да ја зголеми цената и ризикот од евентуална воена интервенција во регионот, правејќи ја секоја операција за обезбедување на пловидбата низ Ормускиот теснец сложена, опасна и економски скапа за потенцијалните противници.
Економски последици од блокадата
Прекинот или ограничувањето на сообраќајот низ Ормускиот теснец има директни последици за глобалните енергетски пазари. Бидејќи голем дел од светската нафта и гас се транспортираат преку оваа рута, нарушувањето на снабдувањето веќе доведе до значително зголемување на цените на енергенсите.
Овој ефект најсилно ќе ги погоди индустриските економии кои зависат од увоз на енергија. Особено ранливи се земјите од Источна и Јужна Азија, како Кина, Индија, Јапонија и Јужна Кореја. Во овие економии зголемувањето на цената на енергијата може да доведе до повисоки трошоци за производство, инфлација и забавување на економскиот раст.
Покрај тоа, нестабилноста на енергетските пазари има потенцијал да предизвика пошироки ефекти врз глобалната економија, вклучувајќи пад на берзите, раст на транспортните трошоци и зголемување на цените на храната.
Регионалната ранливост: вода и храна
Кризата во Персискиот залив не се однесува само на енергијата. Многу држави во регионот се силно зависни од увоз на храна и од фабриките за десалинизација на морска вода кои вршат снабдување со питка вода. Во земји како Обединетите Арапски Емирати, Катар и Кувајт, голем дел од водата за пиење се добива преку десалинизациски постројки.
Во случај на проширување на судирот, овие објекти би можеле да станат стратешки цели, што би создало сериозни хуманитарни проблеми за населението. Ова дополнително ја нагласува кревкоста на регионот и сложеноста на кризата.
Воена динамика и можни сценарија за развој на кризата
Иако Иран може релативно брзо го наруши сообраќајот низ теснецот, долгорочна блокада е тешко одржлива. САД и нивните сојузници располагаат со значително поморско присуство во регионот и со капацитети за расчистување на морски мини и заштита на трговските бродови.
Сепак, секоја воена операција во регионот носи ризик од поширока ескалација. Нападите врз инфраструктура, нафтени терминали или пристаништа би можеле да ја прошират кризата и да доведат до регионален конфликт со непредвидливи последици.
Развојот на кризата околу Ормуз може да следи неколку различни правци, во зависност од однесувањето на главните актери и од степенот на меѓународниот притисок. Во најоптимистичкото сценарио, дипломатските напори и посредувањето на меѓународната заедница би можеле постепено да доведат до намалување на тензиите. Во таков случај, би се воспоставиле механизми за гарантирање на безбедноста на поморскиот сообраќај, што би овозможило постепено нормализирање на трговијата и повторно отворање на пловните рути низ теснецот.
Второто, пореално сценарио претпоставува продолжување на кризата во форма на долготрајна регионална конфронтација со низок интензитет. Во таква ситуација би можеле да се случуваат повремени напади врз трговски бродови, нафтена инфраструктура или поморски конвои, што би довело до периодични прекини во транспортот на енергенси. Иако ваквиот конфликт не би прераснал во целосна војна, неговите економски последици би биле значителни, бидејќи секоја нестабилност во Ормускиот директно влијае врз глобалните енергетски пазари.
Најопасното сценарио би било директна воена конфронтација меѓу Иран и коалицијата предводена од САД. Во таков развој на настаните конфликтот би можел брзо да се прошири надвор од теснецот и да ја опфати пошироката област на Персискиот залив. Нападите врз нафтени терминали, пристаништа или критична инфраструктура би можеле да доведат до сериозни нарушувања во глобалното снабдување со енергија и да предизвикаат длабока економска криза на светско ниво.
Заклучок
Кризата околу Ормускиот теснец во 2026 година претставува јасен пример за тоа како географијата и енергијата се поврзани со глобалната политика и економија. Иако теснецот е релативно мал по својата големина, неговото значење за светската економија е огромно. Контролата или блокадата на овој премин може да предизвика сериозни економски и безбедносни последици на глобално ниво.
Истовремено, кризата покажува дека во современите конфликти државите често користат асиметрични стратегии за да ја надоместат својата воена слабост. Во случајот на Иран, контролата врз географскиот „чокпоинт“ (од англиски chokepoint). претставува средство за политички притисок и за влијание врз меѓународната сцена.
Оттука, стабилноста на Ормуз не е само регионално прашање, туку прашање од глобално значење. Начинот на кој меѓународната заедница ќе реагира на оваа криза ќе има значително влијание врз иднината на светската енергетска безбедност и геополитичката рамнотежа.
Проф. д-р Јове Кекеновски
