Овој наслов не е само драматичен, туку тој е алармантен повик за свесност. Во свет каде рамнотежата на стравот беше единствениот гарант на мирот, истекувањето на последниот договор за стратешко ограничување значи дека влегуваме во нова, непредвидлива ера.
Бројачот на геополитичката бомба отчукува побрзо отколку што дипломатите во Женева и Њујорк можат да ги испијат коктелите. Останаа точно 22 дена до 4 февруари 2026 година – денот кога истекува „Нов СТАРТ“ (New START), последниот преостанат столб на глобалната безбедносна архитектура што го ограничуваше нуклеарното лудило помеѓу САД и Русија.
Ако во мојата претходна анализа за Венецуела дијагностициравме дека светот се враќа на „сфери на влијание“ каде Украина може да биде трампана за Карибите, сега сме пред многу поопасен праг. Распаѓањето на архитектурата за стратешко воздржување не е само бирократско прашање; тоа е вовед во ера каде конфликтите нема да се решаваат преку договори, туку преку „кинетички аргументи“, ескалација и сурова демонстрација на сила.
„Орешник“ како предвесник на новата реалност
Светот дефинитивно ја напушти бинарната логика на Студената војна. Употребата на рускиот систем „Орешник“ (прво во 2024, а повторно на 11 јануари оваа година) не е само воен потег, туку геополитичка порака. Тоа е практична демонстрација на она што претходно го нареков „економија на војувањето“ и руска асиметрија.
Зошто е ова важно? Затоа што „Орешник“, која е ракета со среден дострел (онаа иста категорија што беше забранета со INF договорот од 1987 меѓу Реган и Горбачов ) ја прави европската противвоздушна одбрана ирелевантна. Со брзина од 10 маха и шест независно водени боеви глави, таа ги претвора скапите системи како „Патриот“ или „Ирис-Т“ во скапи играчки. Тоа е бруталниот јазик на реализмот: додека Европа дебатира за моралот, физиката на хиперзвучното оружје ја диктира реалноста на теренот.
INF договорот од 1987 година беше историски момент на деескалација. Денес, неговото исчезнување отвора врата за нова трка во вооружување, каде хиперсоничните ракети ја менуваат играта. Ова не е само технолошка промена – тоа е промена на парадигмата на безбедноста.
Кинескиот „Реален конструктивизам“: Зошто змејот не потпишува?
Тукидидовата стапица, концепт кој го објаснува судирот меѓу постоечка и растечка сила, денес е реалност. Кина не сака да биде врзана со договори кои ја ограничуваат токму во моментот кога ја стекнува својата стратешка предност. Затоа, нејзината стратегија е повеќеслојна и содржи широка лепеза – од хиперсонични ракети до инфраструктурна дипломатија.
Во овие преостанати 22 дена, и Вашингтон и Москва, кои иако вообичаено се заколнати непријатели, имаат еден премолчен заеднички интерес: да ја донесат Кина на масата за преговори. Од 7-те други нуклеарни сили кои не се потписнички на СТАРТ, само Народна Република Кина гради арсенал со динамика што предизвикува вртоглавица.
Западните аналитичари често грешат мислејќи дека кинеската воздржаност е дипломатски инает. Вистината е многу посурова и се крие во физиката на модерното војување. Кина ја научи лекцијата од „Тукидидовата стапица“: не можеш да бидеш економски џин, а геополитичко џуџе.
Додека Русија го покажа „Орешник“ како убиец на европската ПВО, Кина го разви DF-17 – хиперсоничен „глајдер“ (hypersonic glide vehicle) дизајниран со една специфична цел: да ги направи американските носачи на авиони „пловечки ковчези“ и да ја неутрализира американската поморска проекција. Ако американската морнарица не може безбедно да оперира во Пацификот, тогаш безбедносната архитектура на САД се руши како кула од карти. Зошто Пекинг би потпишал договор што ќе му ја врзе оваа „асиметрична рака“ токму кога ја стекнува предноста?
Но, кинеската стратегија е подлабока од ракетите. Таа е она што во моите претходни анализи го дефинирав како „Реален конструктивизам“. Додека Европа се обидува да проектира моќ преку „норми“ и лекции за вредности, Кина проектира моќ преку бетон, челик и инфраструктура.
Пекинг не нуди „морални лекции“ во Африка и Азија; тој гради пристаништа и железници за да ја реши својата егзистенцијална „Малака дилема“. Тоа е оправдан страв дека САД можат да го блокираат теснецот низ кој поминува кинеската енергија. Од Шангај до Џибути, Кина не создава само трговски пат, туку нова реалност каде правилата ги пишува оној што ја поседува инфраструктурата, а не оној што ја пишува регулативата. Тоа е суштинската разлика: Европа сака да дефинира што е „нормално“ преку правото, Кина дефинира што е „реално“ преку физичко присуство.
Трамп, „Трговецот“ и иранскиот осигурувач
Историјата се повторува, но со обратен знак. Ако Кисинџер го отвори патот кон Кина за да ја изолира Москва, Трамп се обидува да го направи спротивното. Но, геополитичката реалност е многу покомплицирана денес. Иран станува клучен играч, не поради идеологија, туку поради географија и енергија.
Враќањето на Трамп и неговата трансакциска логика („America First“) внесува нова динамика. Средбата во Енкориџ и настаните што следеа покажаа дека САД се подготвени да го жртвуваат „либералниот поредок“ за да ја зачуваат хегемонијата.
Трамп ќе се обиде да го примени „обратниот Кисинџер“: да забие клин помеѓу Русија и Кина. Но, тој знае дека Европа е исцрпена, а Русија е премногу длабоко во прегратките на „Змејот“. Затоа го отвори прашањето за Гренланд, за да го пренасочи вниамнието и ресурсите на Европа од Украина, знаејќи дека тоа е растегнување за кои Европа нема „еластичност“.
Жариштето после нападите од 2025 повторно се поместува кон Иран. Зошто Иран повторно станува цел? Иако повеќекратните протести се резултат на очигледо знатрешно незадоволство, кое може да се поврзе со човековите права, како е хроничната анемичната економија на Иран, сликата е поголема. Имено, Иран е клучниот „Swing State“ во Евроазија (види за балансирачко однесување). Тој е енергетски џин, клучен за кинескиот „Пат на свилата“ и витален партнер на Русија. Дестабилизацијата на Иран е обид на САД да ја пресечат артеријата што ги поврзува Москва и Пекинг.
Тоа е истовремено обид Иран да се врати заедно во „исламскиот заеднички свет“ заедно со Турција и Саудиска Арабија (без разлика на различниот ислам). Враќањето би било назад во американската орбита, како што впрочем и беше пред 1979 гоцина.
Ерата на Танатос: Крај на илузиите за „Нормативна сила“
Ова не е само метафора. Танатос, нагон за уништување, денес доминира над Ерос – нагон за создавање. Либералната илузија за крајот на историјата се распрснува пред нашите очи. Влегуваме во свет каде силата, а не правото, ќе биде единствената валута.
Ако договорот не се продолжи, а шансите за тоа се минимални ние влегуваме во она што Фројд би го нарекол доминација на „Танатос“ (нагонот за смрт и уништување) над „Ерос“ (нагонот за живот и создавање).
Човештвото циклично поминува низ овие фази. Либералната идеја за „Крајот на историјата“ беше само една кратка, слатка илузија на Ерос, каде верувавме дека трговијата и меѓународното право ќе го заменат оружјето. Сега, во новиот циклус гледаме дека не е баш така едноставно.
Се враќаме во примарната агрегатна состојба на меѓународните односи: анархија, каде интересите се иморални, а правото е на страната на посилниот. Во оваа нова ера, аргументите на дипломатијата се истрошени. Како што пишував за Венецуела, географијата, ресурсот и „hard power“ се единствените варијабли што се почитуваат.
Каде е Европа во оваа равенка?
Европа, некогаш центар на глобалната политика, денес е сведена на терен за игра на големите сили. Без сопствена воена моќ и енергетска независност, таа останува во фазата на нормативни илузии, додека реалноста ја пишуваат оние со капацитет.
Додека Вашингтон, Москва и Пекинг ја играат оваа смртоносна партија покер со нуклеарни и хиперсонични влогови, Европа останува заглавена во својата „стратешка шизофренија“. Без офанзивни капацитети, без енергетска независност и без единствена армија, таа не е играч, туку терен.
Европа е заглавена во фазата на „конструктивизам во процес“ – има амбиција да биде глобален пол, но нема „Реален конструктивизам“ да го одбрани тоа. Норми без капацитет се проповед, а капацитет без норми е сурова сила. Русија и Кина го имаат капацитетот. Европа ја има проповедта.
Во наредните 22 дена, ќе се одлучува судбината на светот за наредните 20 години. Ако трите големи сили не најдат начин да седнат на „Високата маса“ и да воспостават нов баланс на стравот, Европа навистина ќе заврши како најубавиот музеј на светот – луксузен туристички ресорт каде новите сили ќе доаѓаат да се восхитуваат на цивилизацијата што ги измислила човековите права, но заборавила дека во мултиполарниот свет, „нормалноста“ не се подарува, туку се брани.
Остануваат уште 20 дена. Потоа, влегуваме во непознатото.
Д-р Александар Иванов
(При подготовката на овој текст е користена вештачка интелигенција за структурна оптимизација и визуелизација на сликите по целосно упатствo од авторот. Авторот ја задржува целосната одговорност за сите изнесени ставови, заклучоци и финалната верзија на текстот.)
